Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica

Mięsień gruszkowaty

Inne nazwy: musculus piriformis, piriformis muscle, zespół mięśnia gruszkowatego, piriformis syndrome

Mięsień gruszkowaty (łac. musculus piriformis) to płaski mięsień w głębi pośladka, biegnący od przedniej powierzchni kości krzyżowej do krętarza większego kości udowej. Należy do krótkich rotatorów zewnętrznych biodra i sąsiaduje z nerwem kulszowym.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 18
Ilustracja: Fizjoterapeutka prowadzi zgiętą nogę leżącej pacjentki, podtrzymując kolano i piętę
Spis treści (6)
  1. Budowa
  2. Unerwienie i unaczynienie
  3. Funkcja
  4. Znaczenie kliniczne
  5. Najczęstsze pytania
  6. Źródła

Budowa

Mięsień ma kształt spłaszczonej gruszki albo piramidy [1, 2]. Przyczep początkowy opisywany jest różnie: na przedniej powierzchni kości krzyżowej, w okolicy otworów krzyżowych (w zależności od badania od pierwszego do czwartego albo od drugiego do czwartego), a także na przednio-bocznej części kości krzyżowej i sąsiedniej części kości biodrowej. Część włókien może odchodzić od torebki stawu krzyżowo-biodrowego i więzadła krzyżowo-guzowego [1, 2].

Z miednicy mięsień wychodzi przez otwór kulszowy większy, biegnie bocznie, a następnie ku przodowi i w dół do krętarza większego [1]. Leży pod mięśniem pośladkowym wielkim, równolegle do tylnego brzegu mięśnia pośladkowego średniego [2]. Jego ścięgno przyczepia się zwykle do górnej, przyśrodkowo-tylnej części krętarza większego, nieco bocznie od przyczepu mięśnia zasłaniacza wewnętrznego. Ścięgna mięśnia gruszkowatego, zasłaniacza wewnętrznego i mięśni bliźniaczych często łączą się przed przyczepem we wspólne ścięgno. Wbrew nazwie tak zwany dół gruszkowaty kości udowej jest, według nowszych badań, miejscem przyczepu mięśnia zasłaniacza zewnętrznego, a nie gruszkowatego [1, 2].

Przechodząc przez otwór kulszowy większy, mięsień dzieli go na dwie części: otwór nadgruszkowy i podgruszkowy [1, 3]. Przez otwór nadgruszkowy przechodzą nerw i tętnica pośladkowe górne. Przez otwór podgruszkowy przechodzą nerw i tętnica pośladkowe dolne, naczynia sromowe wewnętrzne, nerw kulszowy, nerw skórny tylny uda, nerw sromowy oraz nerwy do mięśni zasłaniacza wewnętrznego i czworobocznego uda [1]. Od położenia względem mięśnia gruszkowatego biorą nazwy część nerwów i naczyń tej okolicy [2].

Budowa bywa nietypowa. Opisano między innymi mięsień z trzema oddzielnymi głowami, zbiegającymi się we wspólne ścięgno; autorzy tego opisu zwracają uwagę, że takie odmiany mają znaczenie przy iniekcjach w okolicy nerwu kulszowego, interpretacji badań obrazowych i zabiegach operacyjnych w okolicy biodra [3].

Unerwienie i unaczynienie

Mięsień gruszkowaty unerwiają gałęzie gałęzi przednich nerwów rdzeniowych od L5 do S3, najczęściej S1 i S2 [1, 4]. Dokładniejsze badanie anatomiczne pokazało jednak bardziej złożony obraz. Jego autorzy preparowali 10 zwłok po obu stronach ciała, czyli łącznie 20 mięśni gruszkowatych. Spośród nich 16 (80%) otrzymywało dwie lub trzy gałązki nerwowe. Gałązki te pochodziły z nerwu pośladkowego górnego (14 z 20 mięśni, 70%) oraz z gałęzi przednich nerwów S1 (17 z 20, 85%) i S2 (14 z 20, 70%). Autorzy uznali, że pojedynczy „nerw do mięśnia gruszkowatego” u większości osób nie istnieje i tę nazwę należy porzucić [4].

Krew doprowadzają gałęzie tętnic pośladkowych górnej i dolnej oraz tętnicy sromowej wewnętrznej [1]. Zdarzają się odmiany naczyniowe: opisano tętnicę pośladkową dolną przechodzącą przez sam mięsień, co według autorów mogłoby prowadzić do jej ucisku [5].

Najważniejsza klinicznie jest relacja z nerwem kulszowym. Metaanaliza 45 badań (7068 kończyn) wykazała, że w 85,2% przypadków nerw kulszowy opuszcza miednicę jako jeden pień poniżej mięśnia gruszkowatego. Drugi pod względem częstości układ (9,8%) to podział nerwu jeszcze w miednicy, z częścią strzałkową przechodzącą przez mięsień i częścią piszczelową pod nim. Łącznie nietypowy przebieg dotyczy więc prawie 15% osób [6]. Wcześniejsza metaanaliza wykazała podobną częstość odmian w preparatach (16,9%) i u operowanych z powodu zespołu mięśnia gruszkowatego (16,2%). Brak różnicy sugeruje, że odmiany przebiegu nerwu mają mniejsze znaczenie w powstawaniu zespołu, niż zakładano [7].

Funkcja

Podstawową funkcją mięśnia gruszkowatego jest rotacja zewnętrzna biodra, razem z pozostałymi krótkimi rotatorami. Działanie zależy jednak od ustawienia stawu: przy wyprostowanym biodrze mięsień rotuje udo na zewnątrz, a przy zgiętym działa jako słaby odwodziciel. Opisuje się też jego udział w stabilizacji stawu biodrowego i utrzymaniu postawy w staniu i chodzie [1, 3].

Zmiana funkcji ze zgięciem biodra dotyczy wielu mięśni tej okolicy. W badaniu na preparatach ramiona momentu obrotowego większości badanych części mięśni biodra przesuwały się wraz ze zgięciem w stronę rotacji wewnętrznej, a niektóre mięśnie zmieniały działanie z rotacji zewnętrznej na wewnętrzną [8]. W innym badaniu, na trzech preparatach, mięsień gruszkowaty i zasłaniacz wewnętrzny wydłużały się najbardziej przy zgięciu biodra około 105° z przywiedzeniem 10°, a rozluźniały przy wyproście z odwiedzeniem. Autorzy wnioskowali, że w zgięciu 60-90° mięśnie te działają przede wszystkim jako odwodziciele i prostowniki biodra [9]. Mięsień rozciąga się przy jednoczesnym zgięciu, przywiedzeniu i rotacji wewnętrznej biodra, co zmniejsza przestrzeń między jego dolnym brzegiem a sąsiednimi strukturami [1]. Na tej zależności opierają się testy prowokacyjne, które napinają mięsień i są stosowane w diagnostyce bólu pośladka [10, 11].

Znaczenie kliniczne

Zespół mięśnia gruszkowatego

Zespół mięśnia gruszkowatego to postać rwy kulszowej, w której nerw kulszowy jest uciskany przez ten mięsień. Uważa się go za stosunkowo rzadką, ale nie marginalną przyczynę bólu promieniującego do nogi, a jego rozpoznanie utrudnia duża liczba schorzeń o podobnych objawach [12]. Szersze pojęcie to zespół głębokiej przestrzeni pośladkowej (ang. deep gluteal syndrome), czyli ucisk nerwu kulszowego poza kanałem kręgowym i poza miednicą, który może wynikać z działania mięśnia gruszkowatego, ale też pasm włóknistych z naczyniami, innych mięśni czy zmian zajmujących przestrzeń [11, 13].

Objawy i rozpoznanie

Przegląd systematyczny opisów przypadków i badań przekrojowych wskazuje cztery najczęstsze cechy: ból pośladka, ból nasilający się przy siedzeniu, tkliwość w pobliżu wcięcia kulszowego większego oraz ból przy manewrach napinających mięsień. Często występuje też ograniczenie testu uniesienia wyprostowanej nogi, czyli objawu Lasègue'a, ale jego prawidłowy wynik nie wyklucza zespołu [10]. Przegląd przypadków rozpoznanych jako zespół głębokiej przestrzeni pośladkowej opisuje typową ścieżkę diagnostyczną: wywiad (ból tylnej części biodra, ból korzeniowy, trudność z siedzeniem przez 30 minut), badanie (tkliwość w głębi pośladka, test gruszkowaty w siadzie, objaw Pace'a) i badania obrazowe miednicy oraz kręgosłupa [11].

Jak często mięsień gruszkowaty odpowiada za rwę kulszową, nie wiadomo [10, 14]. W często cytowanej serii 239 pacjentów z rwą kulszową ucisk pod mięśniem gruszkowatym był najczęstszym rozpoznaniem (67,8%) [13], ale była to grupa wybrana pod kątem przyczyn innych niż krążek międzykręgowy, więc wynik nie oddaje częstości w populacji. Ból promieniujący do nogi ma wiele możliwych źródeł, w tym ucisk korzenia nerwowego w kręgosłupie, czyli radikulopatię, na przykład przy przepuklinie krążka międzykręgowego. Rozpoznanie zespołu mięśnia gruszkowatego wymaga więc uwzględnienia tych przyczyn [12, 14]. Objawy podobne do zespołu mogą dawać też bóle mięśniowo-powięziowe pośladka, opisywane w haśle o punkcie spustowym [12], a w rzadkich przypadkach ropne zapalenie mięśnia gruszkowatego o potencjalnie groźnym przebiegu [14].

Postępowanie: najpierw fizjoterapia

Leczenie zespołu mięśnia gruszkowatego obejmuje postępowanie zachowawcze, iniekcje i zabieg operacyjny [12]. Fizjoterapia jest wymieniana wśród metod leczenia tego zespołu [16], a opisywane postępowanie zachowawcze obejmuje między innymi rozciąganie mięśnia gruszkowatego [13]. Autorzy przeglądu 212 opisanych w literaturze chorych zalecają, by ze względu na ryzyko operacji w okolicy nerwu kulszowego przed zabiegiem stosować wszystkie metody nieoperacyjne [15].

Fizjoterapeuta zaczyna od wywiadu i badania. Podstawą terapii w gabinecie są metody fizjoterapeutyczne: terapia manualna, pinoterapia, suche igłowanie i akupunktura. Metody dobiera się po badaniu, a ich celem jest zmniejszenie bólu i napięcia w okolicy pośladka, tak żeby siedzenie i ruch były mniej bolesne. Ćwiczenia, w tym rozciąganie, bywają uzupełnieniem do domu.

Gdy mimo fizjoterapii objawy się utrzymują, w dalszej kolejności lekarz może zaproponować iniekcje. W metaanalizie badań nad iniekcjami ból zmniejszał się po wstrzyknięciu toksyny botulinowej, środka miejscowo znieczulającego, kortykosteroidu i ich połączeń, najbardziej po połączeniu środka znieczulającego z kortykosteroidem [16]. Osobny przegląd uznał toksynę botulinową za bezpieczną [17]. Ostatnią możliwością jest operacja, czyli przecięcie ścięgna mięśnia: w przeglądzie 17 badań (386 chorych) jej wyniki były korzystne, a powikłania, najczęściej brak ulgi i nawrót objawów, dotyczyły 12,7% operowanych [18].

W gabinecie: terapia manualna.

Najczęstsze pytania

Jakie są objawy zespołu mięśnia gruszkowatego?

Najczęściej opisywane są cztery: ból pośladka, ból nasilający się przy siedzeniu, tkliwość w okolicy wcięcia kulszowego większego i ból przy ruchach napinających mięsień. Ból może też promieniować do nogi, jak w rwie kulszowej. Podobne objawy daje wiele innych schorzeń, dlatego rozpoznanie wymaga badania i uwzględnienia przyczyn kręgosłupowych [10, 12].

Czy zapalenie mięśnia gruszkowatego to to samo co zespół mięśnia gruszkowatego?

Nie. Zespół mięśnia gruszkowatego to ucisk nerwu kulszowego przez mięsień [12]. Prawdziwe, ropne zapalenie mięśnia gruszkowatego zdarza się rzadko, ale może mieć groźny przebieg i wymaga pilnego leczenia lekarskiego. W przeglądzie opisanych przypadków zespołu takie zapalenie było przyczyną u 9,4% chorych [14, 15].

Wizyta w gabinecie

Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.

  • Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie)powered by Booksy

Powiązane hasła

Źródła

  1. Kenanidis E, Gkoura E, Tsamoura E, i wsp. Piriformis preservation in total hip arthroplasty: do we have a new concept? An update on anatomy, function and clinical outcomes. EFORT Open Rev. 2025;10(5):286-296. doi:10.1530/EOR-2023-0184. PMID: 40326528
  2. Chang C, Jeno SH, Varacallo MA. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Piriformis Muscle. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30137781
  3. Kozioł T, Chaba W, Janda P, i wsp. A three-headed piriformis muscle: an anatomical case study and narrative review of literature. Folia Morphol (Warsz). 2023;82(4):969-974. doi:10.5603/FM.a2022.0108. PMID: 36573364
  4. Iwanaga J, Eid S, Simonds E, i wsp. The majority of piriformis muscles are innervated by the superior gluteal nerve. Clin Anat. 2019;32(2):282-286. doi:10.1002/ca.23311. PMID: 30408241
  5. Anetai H, Tokita K, Kojima R, i wsp. An atypical inferior gluteal artery passing through the piriformis muscle. Surg Radiol Anat. 2024;46(1):59-64. doi:10.1007/s00276-023-03256-y. PMID: 37884741
  6. Tomaszewski KA, Graves MJ, Henry BM, i wsp. Surgical anatomy of the sciatic nerve: A meta-analysis. J Orthop Res. 2016;34(10):1820-1827. doi:10.1002/jor.23186. PMID: 26856540
  7. Smoll NR. Variations of the piriformis and sciatic nerve with clinical consequence: a review. Clin Anat. 2010;23(1):8-17. doi:10.1002/ca.20893. PMID: 19998490
  8. Delp SL, Hess WE, Hungerford DS, i wsp. Variation of rotation moment arms with hip flexion. J Biomech. 1999;32(5):493-501. doi:10.1016/s0021-9290(99)00032-9. PMID: 10327003
  9. Vaarbakken K, Steen H, Samuelsen G, i wsp. Lengths of the external hip rotators in mobilized cadavers indicate the quadriceps coxa as a primary abductor and extensor of the flexed hip. Clin Biomech (Bristol). 2014;29(7):794-802. doi:10.1016/j.clinbiomech.2014.05.011. PMID: 24961540
  10. Hopayian K, Danielyan A. Four symptoms define the piriformis syndrome: an updated systematic review of its clinical features. Eur J Orthop Surg Traumatol. 2018;28(2):155-164. doi:10.1007/s00590-017-2031-8. PMID: 28836092
  11. Kizaki K, Uchida S, Shanmugaraj A, i wsp. Deep gluteal syndrome is defined as a non-discogenic sciatic nerve disorder with entrapment in the deep gluteal space: a systematic review. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2020;28(10):3354-3364. doi:10.1007/s00167-020-05966-x. PMID: 32246173
  12. Probst D, Stout A, Hunt D. Piriformis Syndrome: A Narrative Review of the Anatomy, Diagnosis, and Treatment. PM R. 2019;11 Suppl 1:S54-S63. doi:10.1002/pmrj.12189. PMID: 31102324
  13. Martin HD, Reddy M, Gómez-Hoyos J. Deep gluteal syndrome. J Hip Preserv Surg. 2015;2(2):99-107. doi:10.1093/jhps/hnv029. PMID: 27011826
  14. Siddiq MAB, Clegg D, Hasan SA, i wsp. Extra-spinal sciatica and sciatica mimics: a scoping review. Korean J Pain. 2020;33(4):305-317. doi:10.3344/kjp.2020.33.4.305. PMID: 32989195
  15. Monteleone G, Stevanato G, Alimandi M, i wsp. Piriformis syndrome: a systematic review of case reports. BMC Surg. 2025;25(1):468. doi:10.1186/s12893-025-03202-2. PMID: 41068685
  16. Hilal FM, Bashawyah A, Allam AE, i wsp. Efficacy of Botulinum Toxin, Local Anesthetics, and Corticosteroids in Patients With Piriformis Syndrome: A Systematic Review and Meta-analysis. Pain Physician. 2022;25(5):325-337. PMID: 35901473
  17. Koh MM, Tan YL. Use of botulinum neurotoxin in the treatment of piriformis syndrome: A systematic review. J Clin Orthop Trauma. 2022;31:101951. doi:10.1016/j.jcot.2022.101951. PMID: 35865325
  18. Garden AR, Finerty JT, Everhart JS. Evaluation of the Complications and Outcomes of Endoscopic and Open Surgical Treatment of Piriformis Syndrome: A Systematic Review. J Am Acad Orthop Surg. 2025;33(15):e878-e887. doi:10.5435/JAAOS-D-24-01223. PMID: 40526913

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń