Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica

Przepuklina krążka międzykręgowego

Inne nazwy: lumbar disc herniation, herniated disc, przepuklina jądra miażdżystego, wypadnięcie dysku

Przepuklina krążka międzykręgowego (ang. disc herniation) to przemieszczenie materiału krążka, czyli jądra miażdżystego lub pierścienia włóknistego, poza obrys przestrzeni międzykręgowej. Często nie daje objawów, a gdy uciska korzeń nerwowy, wywołuje ból promieniujący do kończyny.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 18
Ilustracja: Pacjent z dłonią na własnym udzie rozmawia ze stojącą fizjoterapeutką
Spis treści (9)
  1. Epidemiologia
  2. Przyczyny i mechanizm
  3. Objawy
  4. Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
  5. Kiedy pilnie do lekarza
  6. Postępowanie i co mówią badania
  7. Rokowanie
  8. Najczęstsze pytania
  9. Źródła

Epidemiologia

Przepuklina krążka w odcinku lędźwiowym występuje najczęściej między 30. a 50. rokiem życia, dwa razy częściej u mężczyzn niż u kobiet [1]. Jej ogólną częstość trudno podać, bo zależy od definicji. W przeglądzie badań epidemiologicznych częstość rwy kulszowej, którą większość badaczy utożsamia z radikulopatią przy przepuklinie krążka [2], wahała się od 1,2% do 43% [3].

Zmiany krążków w rezonansie magnetycznym są bardzo częste także u osób bez bólu. W przeglądzie systematycznym badań obrazowych ponad 3 tysięcy osób bez dolegliwości uwypuklenie krążka (bulging) stwierdzano u 30% dwudziestolatków i 84% osiemdziesięciolatków, a protruzję odpowiednio u 29% i 43%. Zwyrodnienie krążka dotyczyło 37% osób w wieku 20 lat i 96% w wieku 80 lat [4]. Autorzy uznali, że wiele takich zmian jest elementem starzenia się kręgosłupa [4].

Przyczyny i mechanizm

Krążek międzykręgowy składa się z galaretowatego jądra miażdżystego i otaczającego je pierścienia włóknistego. Przepuklinę wiąże się z pęknięciem pierścienia, przemieszczeniem materiału jądra, napięciem więzadła podłużnego tylnego i uciskiem pobliskich korzeni nerwowych [5].

Opisy rezonansu posługują się nomenklaturą uzgodnioną przez towarzystwa NASS, ASSR i ASNR (chirurgii kręgosłupa, radiologii kręgosłupa i neuroradiologii) [6]. Rozróżnia ona między innymi uogólnione uwypuklenie krążka (bulging), protruzję, ekstruzję i sekwestrację [6, 7]. Szczegóły tych pojęć opisuje hasło o bulgingu i protruzji krążka.

Sam kształt krążka nie wyjaśnia bólu. Według przeglądu opublikowanego w Best Practice & Research Clinical Rheumatology do wywołania objawów korzeniowych potrzebne są zarówno ucisk, jak i stan zapalny korzenia nerwowego. W modelach zwierzęcych głównym mediatorem jest czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α), choć jego rola u ludzi pozostaje przedmiotem dyskusji [2].

Objawy

Wiele przepuklin przebiega bezobjawowo [4]. Gdy przepuklina drażni korzeń nerwowy, typowy jest ból korzeniowy promieniujący do nogi, czyli radikulopatia. W badaniu osób z bólem krzyża i nogi zgłaszających się do lekarza rodzinnego najlepiej odróżniały ją od innych bólów cztery cechy: ból poniżej kolana, ból nogi silniejszy niż ból pleców, dodatnie testy napięciowe nerwów i ubytki neurologiczne [8].

Słowo „rwa kulszowa” bywa używane na każdy ból promieniujący z krzyża do nogi. Większość takich bólów to jednak ból rzutowany z okolicy lędźwiowej, który nie wynika z przepukliny ani z ucisku korzenia. Rozróżnienie jest ważne, bo oba stany różnią się przebiegiem i leczeniem [2]. Praktyczne aspekty opisuje wpis na blogu o rwie kulszowej.

Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa

Rozpoznanie stawia się głównie na podstawie wywiadu i badania fizykalnego [2]. Podstawowym testem jest objaw Lasègue'a: w populacjach operowanych jest bardzo czuły, ale mało swoisty, a łączenie kilku testów zwiększa trafność rozpoznania [9].

Wytyczne NICE nie zalecają rutynowego rezonansu w podstawowej opiece zdrowotnej. W opiece specjalistycznej badanie obrazowe rozważa się tylko wtedy, gdy jego wynik może zmienić postępowanie [10]. Uzasadnieniem jest częstość zmian krążków u osób bez bólu: sam opis „przepuklina” w rezonansie nie dowodzi, że to ona powoduje dolegliwości [4].

Ból promieniujący do nogi może mieć też przyczyny pozakręgosłupowe, na przykład ucisk nerwu kulszowego w okolicy pośladka opisany w haśle o mięśniu gruszkowatym [11]. Wytyczne NICE zalecają też, zwłaszcza przy nowych lub zmieniających się objawach, uwzględnić poważne przyczyny bólu: nowotwór, zakażenie, uraz i chorobę zapalną kręgosłupa [10].

Kiedy pilnie do lekarza

Pilnej pomocy lekarskiej (SOR) wymagają objawy zespołu ogona końskiego, czyli ucisku wielu korzeni nerwowych w dolnej części kanału kręgowego [12]:

  • zaburzenia oddawania moczu lub stolca,
  • drętwienie albo zaburzenia czucia w okolicy krocza i pośladków („w kształcie siodła”),
  • zaburzenia funkcji seksualnych,
  • czasem z osłabieniem, zaburzeniami czucia albo odruchów w nogach.

Pilnej oceny lekarskiej wymagają też ciężkie lub narastające objawy neurologiczne, na przykład postępujące osłabienie mięśni nogi [2], a także podejrzenie nowotworu, zakażenia, urazu lub choroby zapalnej kręgosłupa [10]. Więcej w haśle o zespole ogona końskiego.

Postępowanie i co mówią badania

W pierwszych 6-8 tygodniach panuje zgoda co do leczenia zachowawczego [2]. Wytyczne NICE dla bólu krzyża z rwą kulszową, zaktualizowane w 2026 roku, zalecają na każdym etapie informację i wsparcie samodzielnego radzenia sobie z bólem oraz rozważenie grupowego programu ćwiczeń, a terapię manualną (manipulację, mobilizację, techniki tkanek miękkich) wymieniają jako część leczenia razem z ćwiczeniami [10]. W gabinecie terapia manualna, suche igłowanie i akupunktura są podstawą pracy przy rwie kulszowej: ich celem jest zmniejszenie bólu, żeby ruch i ćwiczenia były mniej bolesne.

Leki mają w tym stanie ograniczoną wartość. NICE nie zaleca w rwie kulszowej gabapentynoidów, innych leków przeciwpadaczkowych, doustnych kortykosteroidów ani benzodiazepin, a przy przewlekłej rwie także opioidów; przy lekach przeciwzapalnych zwraca uwagę na ryzyko działań niepożądanych [10]. W badaniu z randomizacją (209 osób) pregabalina nie zmniejszała bólu nogi bardziej niż placebo ani po 8, ani po 52 tygodniach, a działań niepożądanych było więcej [13]. Przy ostrej i silnej rwie kulszowej wytyczne dopuszczają rozważenie iniekcji nadtwardówkowej ze środkiem znieczulającym i sterydem [10].

Przegląd BMJ Clinical Evidence z 2011 roku ocenił, że odpoczynek w łóżku i trakcja nie przynoszą korzyści. Manipulacja kręgosłupa zmniejszała ból silniej niż manipulacja pozorowana u osób z ostrym bólem i rwą przy protruzji krążka, ale autorzy zwrócili uwagę na obawy przed dalszym przemieszczeniem materiału krążka u kandydatów do operacji [1].

Leczenie operacyjne (odbarczenie korzenia) NICE każe rozważyć, gdy leczenie zachowawcze nie poprawiło bólu ani funkcji, a obraz w badaniu obrazowym zgadza się z objawami; o skierowaniu na konsultację chirurgiczną nie powinny decydować masa ciała, palenie tytoniu ani stres psychiczny [10]. Porównania operacji z leczeniem zachowawczym dają spójny obraz:

  • w badaniu z randomizacją 283 osób z silną rwą trwającą 6-12 tygodni wczesna operacja szybciej zmniejszała ból nogi, ale po roku wyniki obu grup były podobne; w grupie leczonej zachowawczo 39% osób ostatecznie operowano [14],
  • przegląd systematyczny badań z randomizacją potwierdził szybszą ulgę po wczesnej operacji i brak różnic po roku i dwóch latach [15],
  • w porównaniu z leczeniem opartym na aktywności fizycznej operacja przepukliny dawała lepsze wyniki tylko w krótkim okresie, przy braku badań wysokiej jakości [16].

Decyzja o operacji, poza sytuacjami pilnymi, powinna więc być wspólna i uwzględniać preferencje pacjenta [2]. Jak opisuje przegląd z 2011 roku, po 6 tygodniach ból na tyle silny, by rozważać operację, ma około 10% chorych [1].

W gabinecie: terapia manualna.

Rokowanie

Przebieg ostrej rwy kulszowej jest zwykle korzystny [2]. Przepuklina często zmniejsza się samoistnie. Metaanaliza 31 badań (2233 osoby leczone zachowawczo) wykazała częściowe lub całkowite wchłonięcie u 70,4% chorych; najczęściej przy sekwestracji (87,8%) i ekstruzji (66,9%), rzadziej przy protruzji (37,5%) i uwypukleniu (13,3%). Proces zachodził głównie w ciągu 6 miesięcy [17]. Wcześniejszy przegląd podał podobne proporcje oraz całkowite ustąpienie u 43% sekwestracji i 15% ekstruzji [7].

Wchłanianie tłumaczy się odpowiedzią zapalną na materiał jądra, który trafił do przestrzeni nadtwardówkowej: wrastaniem naczyń i działaniem makrofagów. Dlatego duże, „wypadnięte” fragmenty wchłaniają się częściej niż małe uwypuklenia. Zmiany typu Modic w sąsiednich trzonach i większy udział chrząstki w przepuklinie temu nie sprzyjają [5].

Poprawa objawów nie zawsze jest szybka. W brytyjskiej kohorcie 609 osób z bólem nogi pochodzenia kręgosłupowego, leczonych w podstawowej opiece zdrowotnej, po roku poprawę osiągnęło 55%, zarówno w całej grupie, jak i u osób z rwą kulszową. Gorsze rokowanie miały osoby przekonane, że problem potrwa długo, i przypisujące bólowi wiele innych objawów [18]. W grupie z silną rwą z badania porównującego operację z leczeniem zachowawczym po roku o powrocie do zdrowia mówiło 95% osób w obu grupach [14].

Najczęstsze pytania

Jak wygląda przepuklina kręgosłupa w rezonansie?

W opisie rezonansu przepuklina to materiał krążka wychodzący poza obrys przestrzeni międzykręgowej. W zależności od kształtu i stopnia przemieszczenia opis używa terminów takich jak protruzja, ekstruzja albo sekwestracja [6, 7]. Samo stwierdzenie przepukliny trzeba jednak zestawić z objawami, bo podobne zmiany widać u wielu osób bez bólu, a ich częstość rośnie z wiekiem [4].

Czy z przepukliną kręgosłupa można pracować?

Wytyczne NICE zalecają wspieranie powrotu do pracy i zwykłej aktywności u osób z bólem krzyża, także z rwą kulszową [10], a odpoczynek w łóżku nie przynosi korzyści [1]. Zakres pracy zależy od nasilenia objawów i rodzaju obciążeń, dlatego ustala się go indywidualnie. Objawy zespołu ogona końskiego i narastający niedowład są wskazaniem do pilnej konsultacji, a nie do dalszej pracy [12, 2].

Czy przepuklinę kręgosłupa trzeba operować?

Zwykle nie. W pierwszych tygodniach leczy się ją zachowawczo, a operację rozważa się, gdy mimo leczenia utrzymuje się silny ból lub pogarsza funkcja, a obraz w rezonansie zgadza się z objawami [10, 2]. Operacja przyspiesza ulgę, ale po roku wyniki są podobne jak po leczeniu zachowawczym [14, 15]. Wyjątkiem są objawy zespołu ogona końskiego i narastający niedowład, które wymagają pilnej konsultacji lekarskiej [12, 2].

Wizyta w gabinecie

Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.

  • Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie)powered by Booksy

Powiązane hasła

Na blogu

Źródła

  1. Jordan J, Konstantinou K, O'Dowd J. Herniated lumbar disc. BMJ Clin Evid. 2011;2011:1118. PMID: 21711958
  2. Valat JP, Genevay S, Marty M, i wsp. Sciatica. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2010;24(2):241-252. doi:10.1016/j.berh.2009.11.005. PMID: 20227645
  3. Konstantinou K, Dunn KM. Sciatica: review of epidemiological studies and prevalence estimates. Spine (Phila Pa 1976). 2008;33(22):2464-2472. doi:10.1097/BRS.0b013e318183a4a2. PMID: 18923325
  4. Brinjikji W, Luetmer PH, Comstock B, i wsp. Systematic literature review of imaging features of spinal degeneration in asymptomatic populations. AJNR Am J Neuroradiol. 2015;36(4):811-816. doi:10.3174/ajnr.A4173. PMID: 25430861
  5. Zeng Z, Qin J, Guo L, i wsp. Prediction and Mechanisms of Spontaneous Resorption in Lumbar Disc Herniation: Narrative Review. Spine Surg Relat Res. 2024;8(3):235-242. doi:10.22603/ssrr.2023-0152. PMID: 38868799
  6. Fardon DF, Williams AL, Dohring EJ, i wsp. Lumbar disc nomenclature: version 2.0: Recommendations of the combined task forces of the North American Spine Society, the American Society of Spine Radiology and the American Society of Neuroradiology. Spine J. 2014;14(11):2525-2545. doi:10.1016/j.spinee.2014.04.022. PMID: 24768732
  7. Chiu CC, Chuang TY, Chang KH, i wsp. The probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc: a systematic review. Clin Rehabil. 2015;29(2):184-195. doi:10.1177/0269215514540919. PMID: 25009200
  8. Stynes S, Konstantinou K, Ogollah R, i wsp. Clinical diagnostic model for sciatica developed in primary care patients with low back-related leg pain. PLoS One. 2018;13(4):e0191852. doi:10.1371/journal.pone.0191852. PMID: 29621243
  9. van der Windt DA, Simons E, Riphagen II, i wsp. Physical examination for lumbar radiculopathy due to disc herniation in patients with low-back pain. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(2):CD007431. doi:10.1002/14651858.CD007431.pub2. PMID: 20166095
  10. National Institute for Health and Care Excellence. Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NG59). 2016, aktualizacja 2026. https://www.nice.org.uk/guidance/ng59
  11. Siddiq MAB, Clegg D, Hasan SA, i wsp. Extra-spinal sciatica and sciatica mimics: a scoping review. Korean J Pain. 2020;33(4):305-317. doi:10.3344/kjp.2020.33.4.305. PMID: 32989195
  12. Fraser S, Roberts L, Murphy E. Cauda equina syndrome: a literature review of its definition and clinical presentation. Arch Phys Med Rehabil. 2009;90(11):1964-1968. doi:10.1016/j.apmr.2009.03.021. PMID: 19887225
  13. Mathieson S, Maher CG, McLachlan AJ, i wsp. Trial of Pregabalin for Acute and Chronic Sciatica. N Engl J Med. 2017;376(12):1111-1120. doi:10.1056/NEJMoa1614292. PMID: 28328324
  14. Peul WC, van Houwelingen HC, van den Hout WB, i wsp. Surgery versus prolonged conservative treatment for sciatica. N Engl J Med. 2007;356(22):2245-2256. doi:10.1056/NEJMoa064039. PMID: 17538084
  15. Jacobs WC, van Tulder M, Arts M, i wsp. Surgery versus conservative management of sciatica due to a lumbar herniated disc: a systematic review. Eur Spine J. 2011;20(4):513-522. doi:10.1007/s00586-010-1603-7. PMID: 20949289
  16. Fernandez M, Ferreira ML, Refshauge KM, i wsp. Surgery or physical activity in the management of sciatica: a systematic review and meta-analysis. Eur Spine J. 2016;25(11):3495-3512. doi:10.1007/s00586-015-4148-y. PMID: 26210309
  17. Zou T, Liu XY, Wang PC, i wsp. Incidence of Spontaneous Resorption of Lumbar Disc Herniation: A Meta-analysis. Clin Spine Surg. 2024;37(6):256-269. doi:10.1097/BSD.0000000000001490. PMID: 37559207
  18. Konstantinou K, Dunn KM, Ogollah R, i wsp. Prognosis of sciatica and back-related leg pain in primary care: the ATLAS cohort. Spine J. 2018;18(6):1030-1040. doi:10.1016/j.spinee.2017.10.071. PMID: 29174459

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń