Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy
Mięśniowo-powięziowy punkt spustowy
Inne nazwy: myofascial trigger point, MTrP, trigger point, punkty spustowe
Mięśniowo-powięziowy punkt spustowy (ang. myofascial trigger point, MTrP) to nadwrażliwe miejsce w napiętym paśmie mięśnia szkieletowego, którego ucisk wywołuje ból miejscowy i ból odczuwany w innym miejscu. Natura punktów spustowych i wiarygodność ich rozpoznawania pozostają przedmiotem sporu.

Spis treści (5)
Definicja i historia pojęcia
Za główne źródło kryteriów rozpoznania większość badań nad punktami spustowymi uznaje prace Janet Travell, a później Davida Simonsa [1]. Według Simonsa punkty spustowe mogą powstać w każdym mięśniu szkieletowym, uaktywnia je nagłe albo długotrwałe przeciążenie mięśnia, a do ich rozpoznania nie ma ani złotego standardu, ani rutynowego badania laboratoryjnego czy obrazowego [2].
Przez lata kryteria nie były jednolite. Przegląd 93 badań znalazł 19 różnych kryteriów rozpoznania. Najczęściej stosowano cztery: tkliwe miejsce w napiętym paśmie, rozpoznanie przez pacjenta „swojego” bólu, przewidywalny wzorzec bólu rzutowanego i lokalną odpowiedź drżeniem, czyli krótki skurcz pasma przy ucisku lub wkłuciu. Badania łączyły je jednak w dowolne zestawy [1].
W 2018 roku międzynarodowy panel 60 ekspertów z 12 krajów uzgodnił metodą delficką trzy kryteria niezbędne do rozpoznania punktu spustowego [3]:
- napięte pasmo w mięśniu,
- nadwrażliwe miejsce w obrębie tego pasma,
- ból rzutowany, czyli odczucie w innym miejscu ciała, także w postaci mrowienia, pieczenia albo tępego, głębokiego bólu.
Ten sam panel rozróżnił punkty aktywne i utajone. Aktywny punkt odtwarza objawy, z którymi zgłasza się pacjent, a ten rozpoznaje w nich swój ból; punkt utajony jest tkliwy przy ucisku, ale nie wywołuje znanych pacjentowi dolegliwości. Panel uznał też, że nie należy zakładać stałego położenia punktów ani stałych obszarów bólu rzutowanego [3]. To ważne zastrzeżenie wobec popularnych map „punktów spustowych na ciele”.
Z punktami spustowymi wiąże się pojęcie zespołu bólu mięśniowo-powięziowego (ang. myofascial pain syndrome), czyli bólu przypisywanego właśnie tym punktom [4].
Mechanizm
Najbardziej znanym wyjaśnieniem jest tak zwana hipoteza zintegrowana Simonsa. Zakłada ona dodatnie sprzężenie zwrotne w obrębie płytek nerwowo-mięśniowych, którego śladem ma być nieprawidłowa aktywność elektryczna płytek [2, 5]. Opisy patofizjologii punktu łączą napięte pasmo z miejscowym niedokrwieniem i niedotlenieniem tkanki oraz z uwrażliwieniem zakończeń nerwowych [6]. W przeglądzie badań elektrofizjologicznych i doświadczeń na zwierzętach Hong i Simons opisali punkt spustowy jako skupisko drobnych miejsc związanych z zakończeniami nerwowymi i płytkami ruchowymi. Ból rzutowany i odpowiedź drżeniem łączyli z mechanizmami rdzenia kręgowego, a napięte pasmo z nadmiernym uwalnianiem acetylocholiny w nieprawidłowych płytkach ruchowych [7]. Gerwin, Dommerholt i Shah rozszerzyli tę hipotezę o nowsze dane eksperymentalne [5].
Hipotezę wspierają małe badania z pomiarami tkanek. W badaniu 9 osób w okolicy aktywnych punktów spustowych mięśnia czworobocznego stwierdzono wyższe stężenia mediatorów zapalnych, neuropeptydów i cytokin oraz niższe pH niż przy punktach utajonych i w mięśniu bez punktów [8]. W badaniu USG tej samej grupy badawczej punkty spustowe były widoczne jako ogniska o obniżonej echogeniczności i większej sztywności, a w pobliżu punktów aktywnych naczynia miały przepływ świadczący o wysokim oporze [9]. Oba badania objęły po 9 osób, więc ich wyniki mają charakter wstępny.
Zwolennicy koncepcji uważają punkt spustowy za stałe źródło bodźców bólowych, które mogą podtrzymywać uwrażliwienie obwodowe i sensytyzację centralną [10]. To założenie łączy punkty spustowe ze współczesną nauką o bólu, ale samo wymaga potwierdzenia.
Znaczenie kliniczne
Punkty spustowe opisuje się w wielu zespołach bólowych narządu ruchu. Przegląd systematyczny badań u osób z bólem kręgosłupa stwierdził aktywne punkty we wszystkich badanych mięśniach, natomiast punkty utajone nie występowały wyraźnie częściej niż u osób zdrowych. Pewność dowodów była niska, a autorzy zastrzegli, że większe badania mogą zmienić te szacunki [11]. Podobne wnioski przyniósł przegląd dotyczący bólu szyi i barku [12].
Punkty spustowe są celem kilku metod terapii. W bólu szyi z punktami w górnej części mięśnia czworobocznego przegląd systematyczny ocenił dowody zmniejszenia bólu jako umiarkowane dla ucisku punktu (ang. ischemic compression) i mocne dla suchego igłowania, przy czym efekty były podobne jak przy innych metodach terapii [13]. Igłowanie punktów spustowych badano też w bólu pięty, opisanym w haśle ostroga piętowa [14].
W okolicy pośladka bóle mięśniowo-powięziowe mogą naśladować zespół mięśnia gruszkowatego, co utrudnia rozpoznanie przyczyny bólu promieniującego do nogi [15].
W gabinecie: terapia manualna.
Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
Najsłabszym punktem koncepcji jest powtarzalność rozpoznania. Przegląd systematyczny z 2009 roku nie znalazł badania, które oceniałoby wiarygodność rozpoznania według obecnie proponowanych kryteriów. Zgodność między badającymi była wyższa dla objawów subiektywnych, takich jak tkliwość (współczynnik kappa od 0,22 do 1,0) i odtworzenie bólu (od 0,57 do 1,0), a niższa dla objawów obiektywnych: napiętego pasma (od -0,08 do 0,75) i odpowiedzi drżeniem (od -0,05 do 0,57). Autorzy uznali, że badania palpacyjnego nie można dziś uznać za wiarygodny test [16]. Inny przegląd wykazał powtarzalność tylko dla wybranych objawów w pojedynczych mięśniach, na przykład tkliwości w mięśniu czworobocznym [17]. Przegląd dotyczący suchego igłowania dochodzi do podobnego wniosku: kryteria rozpoznania nie są potwierdzone, a ręczne wyszukiwanie punktów nie jest ani trafne, ani powtarzalne między badającymi [18].
Część badaczy idzie dalej. Quintner, Bove i Cohen uznali w przeglądzie krytycznym, że zarówno punkty spustowe jako odrębna zmiana patologiczna, jak i podtrzymujące je błędne koła nie mają naukowych podstaw, a teoria zespołu bólu mięśniowo-powięziowego została obalona. Ich krytyka obejmuje też próby łączenia punktów spustowych z przewlekłym bólem uogólnionym, czyli fibromialgią. Autorzy zastrzegli przy tym, że same zjawiska kliniczne, czyli ból i tkliwość mięśni, istnieją i można je wyjaśnić znanymi mechanizmami neurofizjologicznymi [4].
Z tego sporu wynika praktyczna ostrożność. Dopóki nie ma wiarygodnych kryteriów rozpoznania, wyniki badań nad leczeniem „punktów spustowych” trzeba czytać z uwzględnieniem tego, jak w danym badaniu je rozpoznawano [1]. Pojęcie pozostaje użyteczne jako opis tego, co pacjent i terapeuta obserwują, czyli tkliwego miejsca w mięśniu, którego ucisk odtwarza znany ból, bez przesądzania o jego mechanizmie.
Wizyta w gabinecie
Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.
- Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł
Powiązane hasła
Źródła
- Tough EA, White AR, Richards S, i wsp. Variability of criteria used to diagnose myofascial trigger point pain syndrome: evidence from a review of the literature. Clin J Pain. 2007;23(3):278-286. doi:10.1097/AJP.0b013e31802fda7c. PMID: 17314589
- Simons DG. Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction. J Electromyogr Kinesiol. 2004;14(1):95-107. doi:10.1016/j.jelekin.2003.09.018. PMID: 14759755
- Fernández-de-Las-Peñas C, Dommerholt J. International Consensus on Diagnostic Criteria and Clinical Considerations of Myofascial Trigger Points: A Delphi Study. Pain Med. 2018;19(1):142-150. doi:10.1093/pm/pnx207. PMID: 29025044
- Quintner JL, Bove GM, Cohen ML. A critical evaluation of the trigger point phenomenon. Rheumatology (Oxford). 2015;54(3):392-399. doi:10.1093/rheumatology/keu471. PMID: 25477053
- Gerwin RD, Dommerholt J, Shah JP. An expansion of Simons' integrated hypothesis of trigger point formation. Curr Pain Headache Rep. 2004;8(6):468-475. doi:10.1007/s11916-004-0069-x. PMID: 15509461
- Cagnie B, Dewitte V, Barbe T, i wsp. Physiologic effects of dry needling. Curr Pain Headache Rep. 2013;17(8):348. doi:10.1007/s11916-013-0348-5. PMID: 23801002
- Hong CZ, Simons DG. Pathophysiologic and electrophysiologic mechanisms of myofascial trigger points. Arch Phys Med Rehabil. 1998;79(7):863-872. doi:10.1016/s0003-9993(98)90371-9. PMID: 9685106
- Shah JP, Danoff JV, Desai MJ, i wsp. Biochemicals associated with pain and inflammation are elevated in sites near to and remote from active myofascial trigger points. Arch Phys Med Rehabil. 2008;89(1):16-23. doi:10.1016/j.apmr.2007.10.018. PMID: 18164325
- Sikdar S, Shah JP, Gebreab T, i wsp. Novel applications of ultrasound technology to visualize and characterize myofascial trigger points and surrounding soft tissue. Arch Phys Med Rehabil. 2009;90(11):1829-1838. doi:10.1016/j.apmr.2009.04.015. PMID: 19887205
- Dommerholt J. Dry needling - peripheral and central considerations. J Man Manip Ther. 2011;19(4):223-227. doi:10.1179/106698111X13129729552065. PMID: 23115475
- Chiarotto A, Clijsen R, Fernandez-de-Las-Penas C, i wsp. Prevalence of Myofascial Trigger Points in Spinal Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Arch Phys Med Rehabil. 2016;97(2):316-337. doi:10.1016/j.apmr.2015.09.021. PMID: 26475933
- Ribeiro DC, Belgrave A, Naden A, i wsp. The prevalence of myofascial trigger points in neck and shoulder-related disorders: a systematic review of the literature. BMC Musculoskelet Disord. 2018;19(1):252. doi:10.1186/s12891-018-2157-9. PMID: 30045708
- Cagnie B, Castelein B, Pollie F, i wsp. Evidence for the Use of Ischemic Compression and Dry Needling in the Management of Trigger Points of the Upper Trapezius in Patients with Neck Pain: A Systematic Review. Am J Phys Med Rehabil. 2015;94(7):573-583. doi:10.1097/PHM.0000000000000266. PMID: 25768071
- Cotchett MP, Munteanu SE, Landorf KB. Effectiveness of trigger point dry needling for plantar heel pain: a randomized controlled trial. Phys Ther. 2014;94(8):1083-1094. doi:10.2522/ptj.20130255. PMID: 24700136
- Probst D, Stout A, Hunt D. Piriformis Syndrome: A Narrative Review of the Anatomy, Diagnosis, and Treatment. PM R. 2019;11 Suppl 1:S54-S63. doi:10.1002/pmrj.12189. PMID: 31102324
- Lucas N, Macaskill P, Irwig L, i wsp. Reliability of physical examination for diagnosis of myofascial trigger points: a systematic review of the literature. Clin J Pain. 2009;25(1):80-89. doi:10.1097/AJP.0b013e31817e13b6. PMID: 19158550
- Myburgh C, Larsen AH, Hartvigsen J. A systematic, critical review of manual palpation for identifying myofascial trigger points: evidence and clinical significance. Arch Phys Med Rehabil. 2008;89(6):1169-1176. doi:10.1016/j.apmr.2007.12.033. PMID: 18503816
- Dunning J, Butts R, Mourad F, i wsp. Dry needling: a literature review with implications for clinical practice guidelines. Phys Ther Rev. 2014;19(4):252-265. doi:10.1179/108331913X13844245102034. PMID: 25143704
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.