Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy
Nerw kulszowy
Inne nazwy: nervus ischiadicus, sciatic nerve, ischiadic nerve
Nerw kulszowy (łac. nervus ischiadicus, ang. sciatic nerve) to najgrubszy i najdłuższy nerw człowieka. Powstaje z nerwów rdzeniowych L4-S3, biegnie przez pośladek i tył uda, a zwykle tuż nad dołem podkolanowym dzieli się na nerw piszczelowy i nerw strzałkowy wspólny.

Budowa
Nerw kulszowy jest główną gałęzią splotu krzyżowego, utworzonego przez pień lędźwiowo-krzyżowy (L4-L5) i gałęzie przednie nerwów rdzeniowych S1-S4. Przy początku ma około 2 cm szerokości, mniej więcej jak kciuk [1, 2].
Od samego początku nerw składa się z dwóch części: tej leżącej bliżej środka ciała i bardziej z przodu, czyli nerwu piszczelowego, i tej leżącej bardziej z boku i z tyłu, czyli nerwu strzałkowego wspólnego. Obie mają własne osłonki i biegną we wspólnej pochewce, dlatego nerw kulszowy to właściwie dwa nerwy we wspólnej osłonie [1]. Włókna obu części pozostają w nim odrębne na długo przed podziałem [3].
Przebieg
Nerw opuszcza miednicę przez otwór kulszowy większy, poniżej mięśnia gruszkowatego. Tą samą drogą wychodzą między innymi nerw skórny tylny uda, nerw i naczynia pośladkowe dolne, nerw sromowy i nerw do mięśnia zasłaniacza wewnętrznego [1, 4]. U części osób nerw albo jedna z jego części przechodzi przez mięsień gruszkowaty lub nad nim; częstość tych odmian różni się między regionami świata [5], a ich liczby i znaczenie opisuje hasło o mięśniu gruszkowatym.
W pośladku nerw leży pod mięśniem pośladkowym wielkim, na mięśniach bliźniaczych, ścięgnie zasłaniacza wewnętrznego i mięśniu czworobocznym uda. Przechodzi między krętarzem większym a guzem kulszowym, najczęściej w środkowej trzeciej części tej odległości, bliżej guza kulszowego [1].
Na udzie nerw biegnie w przedziale tylnym. Krzyżuje go, biegnąc od strony przyśrodkowej ku bocznej, głowa długa mięśnia dwugłowego uda, a dalej nerw leży między tym mięśniem a mięśniem przywodzicielem wielkim. Mięsień półbłoniasty leży obok nerwu od przodu i od strony wewnętrznej uda, a półścięgnisty bardziej z tyłu [1, 4].
Podział
Nerw kulszowy dzieli się zwykle tuż nad dołem podkolanowym albo w nim, zwykle kilka centymetrów nad zgięciem kolana [1, 2]. Miejsce podziału bywa jednak różne: u części osób nerw dzieli się dużo wyżej, nawet jeszcze w miednicy [6].
Nerw piszczelowy biegnie dalej w przedziale tylnym goleni do stopy, a nerw strzałkowy wspólny zaopatruje przedział boczny i przedni goleni [4].
Unerwienie i unaczynienie
Nerw kulszowy unerwia część miednicy, tylną część uda, większość goleni i całą stopę. Oddaje też gałęzie stawowe do stawu biodrowego, kolanowego i skokowego [1]. Na udzie zaopatruje mięśnie półścięgnisty, półbłoniasty, obie głowy dwugłowego uda i przywodziciel wielki [1]. Głowa krótka mięśnia dwugłowego uda otrzymuje unerwienie z części strzałkowej, co ma znaczenie w diagnostyce elektrofizjologicznej [3].
Poniżej kolana nerw piszczelowy i strzałkowy wspólny unerwiają czuciowo całą kończynę, z wyjątkiem przednio-przyśrodkowej strony goleni, którą zaopatruje nerw udowo-goleniowy. Skóra tylnej strony uda należy do osobnego nerwu skórnego tylnego uda, który tylko w pośladku biegnie obok nerwu kulszowego [1].
Nerw ma własne naczynia. Główną jest tętnica towarzysząca nerwowi kulszowemu, odchodząca bezpośrednio lub pośrednio od tętnicy biodrowej wewnętrznej. Mniejsze gałęzie pochodzą od tętnic pośladkowych, sromowej wewnętrznej i zespolenia krzyżowego. Tętnica biegnąca w nerwie lub przy nim bywa widoczna w USG jako pulsujący punkt [1].
Funkcja
Nerw kulszowy przewodzi impulsy ruchowe do mięśni tylnej części uda oraz wszystkich mięśni goleni i stopy, a z powrotem prowadzi czucie ze skóry goleni i stopy [1, 4]. Część strzałkowa zaopatruje przedział przedni, w tym mięśnie unoszące stopę i palce, dlatego jej uszkodzenie może dawać opadanie stopy i chód z wysokim unoszeniem kolana [3, 4].
Nerw musi też nadążać za ruchami bioder, kolan i stóp. Przegląd systematyczny badań u ludzi z 2017 roku opisał wyraźne przesunięcia nerwów wzdłuż i w poprzek ich przebiegu oraz zmiany średnicy przy ruchach kończyn, natomiast samo rozciąganie włókien odgrywało małą rolę [7].
W badaniu USG techniki mobilizacji łączące ruch biodra i kolana przesuwały nerw kulszowy na udzie, a technika ślizgowa (ang. sliding) przesuwała go wyraźnie bardziej niż napinająca [8]. Takie techniki należą do neuromobilizacji, a podobne ruchy wykorzystują testy napięciowe, na przykład objaw Lasègue'a i test slump. Przyciągnięcie stopy do siebie przy uniesionej nodze napina nerw, ale nie mięśnie tylnej strony uda, co pomaga odróżnić ból nerwowy od mięśniowego [9].
Znaczenie kliniczne
„Rwa kulszowa” a choroba nerwu
Nazwa „rwa kulszowa” sugeruje chorobę nerwu kulszowego, ale w bólu promieniującym z kręgosłupa do nogi sam nerw zwykle nie jest zajęty. Źródłem bywa podrażnienie albo uszkodzenie korzeni nerwowych, czyli radikulopatia, na przykład przy przepuklinie krążka międzykręgowego, albo ból rzutowany z tkanek kręgosłupa [10]. Potocznymi określeniami „zapalenie nerwu kulszowego” czy „ból nerwu kulszowego” często nazywa się właśnie taki ból promieniujący. U osób z bólem nogi z kręgosłupa nerw kulszowy na udzie przesuwał się tak samo jak u osób zdrowych [11].
Ucisk w pośladku
Ucisk na nerw kulszowy poza kręgosłupem opisuje zespół głębokiej przestrzeni pośladkowej. Obejmuje on zespół mięśnia gruszkowatego, ucisk przez mięśnie bliźniacze i zasłaniacz wewnętrzny, konflikt kulszowo-udowy oraz zespół przyczepu mięśni kulszowo-goleniowych. Rozpoznanie wymaga wykluczenia przyczyn kręgosłupowych, badania z testami prowokacyjnymi, badania elektrofizjologicznego i rezonansu miednicy. Leczenie zaczyna się od postępowania zachowawczego, w tym fizjoterapii, a odbarczenie chirurgiczne rozważa się przy utrwalonych lub nawracających objawach [12].
Uszkodzenia nerwu
Uszkodzenie samego nerwu, czyli neuropatia nerwu kulszowego, to inna sytuacja. Najczęściej dochodzi do niego przy operacjach stawu biodrowego, na przykład wszczepieniu endoprotezy, a powrót funkcji bywa niepełny [13, 14]. Nerw może też ucierpieć przy złamaniach w okolicy stawu biodrowego [15].
Osobną przyczyną są zastrzyki domięśniowe w pośladek wykonane w złym miejscu [16]. Bezpieczniejsza jest okolica z boku biodra niż górna zewnętrzna część pośladka [17].
Opadanie stopy może wynikać z uszkodzenia korzenia L5, splotu lędźwiowo-krzyżowego, części strzałkowej nerwu kulszowego albo nerwu strzałkowego wspólnego przy głowie kości strzałkowej. Pomocne w ustaleniu miejsca są badanie siły odwracania stopy i odwodzenia biodra oraz badanie elektrofizjologiczne, w tym głowy krótkiej mięśnia dwugłowego uda [3].
Powiązane hasła
Źródła
- Mistry T, Sonawane K, Jana S, i wsp. Ultrasound-guided sciatic nerve block: An educational review of anatomy and techniques - Part A: Proximal approaches. Indian J Anaesth. 2026;70(1):177-199. doi:10.4103/ija.ija_962_25. PMID: 41696391
- Tomaszewski KA, Graves MJ, Henry BM, i wsp. Surgical anatomy of the sciatic nerve: A meta-analysis. J Orthop Res. 2016;34(10):1820-1827. doi:10.1002/jor.23186. PMID: 26856540
- Saber B, Agrawal DK. Foot Drop: An Anatomical, Clinical, and Electrodiagnostic Approach to Localization. J Spine Res Surg. 2026;8(3):50-55. doi:10.26502/fjsrs00101. PMID: 42769875
- Giuffre BA, Black AC, Jeanmonod R. Anatomy, Sciatic Nerve. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 29494038
- Abdu SM, Abdu H, Seid Muhaba E, i wsp. Racial variations in sciatic nerve anatomy: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2026;21(3):e0344170. doi:10.1371/journal.pone.0344170. PMID: 41785245
- Liyew WA, Abebe S. Anatomical variation of the sciatic nerve division in the cadaver studies: a systematic review and meta-analysis. Anat Cell Biol. 2026;59(2):219-229. doi:10.5115/acb.25.139. PMID: 41851007
- Szikszay T, Hall T, von Piekartz H. In vivo effects of limb movement on nerve stretch, strain, and tension: A systematic review. J Back Musculoskelet Rehabil. 2017;30(6):1171-1186. doi:10.3233/BMR-169720. PMID: 28869435
- Coppieters MW, Andersen LS, Johansen R, i wsp. Excursion of the Sciatic Nerve During Nerve Mobilization Exercises: An In Vivo Cross-sectional Study Using Dynamic Ultrasound Imaging. J Orthop Sports Phys Ther. 2015;45(10):731-7. doi:10.2519/jospt.2015.5743. PMID: 26304637
- Bueno-Gracia E, Pérez-Bellmunt A, Estébanez-de-Miguel E, i wsp. Differential movement of the sciatic nerve and hamstrings during the straight leg raise with ankle dorsiflexion: Implications for diagnosis of neural aspect to hamstring disorders. Musculoskelet Sci Pract. 2019;43:91-95. doi:10.1016/j.msksp.2019.07.011. PMID: 31374476
- Schmid AB, Tampin B, Baron R, i wsp. Recommendations for terminology and the identification of neuropathic pain in people with spine-related leg pain. Outcomes from the NeuPSIG working group. Pain. 2023;164(8):1693-1704. doi:10.1097/j.pain.0000000000002919. PMID: 37235637
- Ridehalgh C, Moore A, Hough A. Sciatic nerve excursion during a modified passive straight leg raise test in asymptomatic participants and participants with spinally referred leg pain. Man Ther. 2015;20(4):564-9. doi:10.1016/j.math.2015.01.003. PMID: 25650068
- Park JW, Lee YK, Lee YJ, i wsp. Deep gluteal syndrome as a cause of posterior hip pain and sciatica-like pain. Bone Joint J. 2020;102-B(5):556-567. doi:10.1302/0301-620X.102B5.BJJ-2019-1212.R1. PMID: 32349600
- Cherian RP, Li Y. Clinical and Electrodiagnostic Features Of Nontraumatic Sciatic Neuropathy. Muscle Nerve. 2019;59(3):309-314. doi:10.1002/mus.26380. PMID: 30414322
- De Fine M, Romagnoli M, Zaffagnini S, i wsp. Sciatic Nerve Palsy following Total Hip Replacement: Are Patients Personal Characteristics More Important than Limb Lengthening? A Systematic Review. Biomed Res Int. 2017;2017:8361071. doi:10.1155/2017/8361071. PMID: 29270435
- Stavrakakis IM, Kritsotakis EI, Giannoudis PV, i wsp. Sciatic nerve injury after acetabular fractures: a meta-analysis of incidence and outcomes. Eur J Trauma Emerg Surg. 2022;48(4):2639-2654. doi:10.1007/s00068-022-01896-0. PMID: 35169868
- Geyik S, Geyik M, Yigiter R, i wsp. Preventing Sciatic Nerve Injury due to Intramuscular Injection: Ten-Year Single-Center Experience and Literature Review. Turk Neurosurg. 2017;27(4):636-640. doi:10.5137/1019-5149.JTN.16956-16.1. PMID: 27593812
- Jung Kim H, Hyun Park S. Sciatic nerve injection injury. J Int Med Res. 2014;42(4):887-97. doi:10.1177/0300060514531924. PMID: 24920643
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.