Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica
Lordoza
Inne nazwy: lordosis, lordoza lędźwiowa, lordoza szyjna, lumbar lordosis, cervical lordosis, fizjologiczna lordoza
Lordoza (ang. lordosis) to wygięcie kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej wypukłością skierowaną do przodu. Prawidłowo występuje w odcinku szyjnym i lędźwiowym, a opisy badań określają ją jako fizjologiczną, spłyconą, zniesioną albo pogłębioną.

Spis treści (7)
Definicja i historia pojęcia
W płaszczyźnie strzałkowej kręgosłup ma krzywizny przeciwne do siebie: lordozę szyjną i lędźwiową oraz kifozę piersiową [1]. Ich układ opisuje hasło o budowie kręgosłupa. Lordozy nie ma od urodzenia. Kręgosłup noworodka jest w całości wygięty kifotycznie, lordoza szyjna pojawia się wraz z kontrolą głowy i tułowia, a lędźwiowa, gdy dziecko zaczyna stać i chodzić. Lordoza lędźwiowa rośnie potem z wiekiem, najwyraźniej w okresie dojrzewania [2].
Przez długi czas lordozę oceniano jako liczbę oderwaną od reszty ciała. Przełomem była praca z 1998 roku, która wprowadziła kąt padania miednicy (incydencję miednicy, ang. pelvic incidence) jako parametr budowy miednicy wyznaczający ustawienie kości krzyżowej, a przez nie wielkość lordozy lędźwiowej [3]. Od tego czasu mówi się raczej o lordozie „dopasowanej do miednicy” niż o jednej normie dla wszystkich [4].
W opisach zdjęć rentgenowskich (RTG) i rezonansu magnetycznego (MRI) spotyka się kilka określeń. Lordoza fizjologiczna lub zachowana to krzywizna obecna i niebudząca zastrzeżeń opisującego. Lordoza spłycona jest mniejsza niż zwykle, zniesiona (odprostowana) to odcinek prosty, a odwrócona oznacza wygięcie kifotyczne. Lordozę pogłębioną nazywa się hiperlordozą; opisuje ją osobne hasło o hiperlordozie.
Pomiar i zakres prawidłowy
Lordozę mierzy się kątem Cobba na bocznym zdjęciu RTG w pozycji stojącej. Badania przyjmują jednak różne kręgi graniczne, na przykład L1-S1 [4] albo Th12-S1 dla odcinka lędźwiowego oraz C2-C7 [5] albo C3-C7 dla szyjnego [6], a w odcinku szyjnym stosuje się też inne metody niż kąt Cobba [7]. Liczby z różnych badań nie zawsze są więc porównywalne.
W japońskim badaniu 626 zdrowych osób w wieku 20-79 lat średnia lordoza lędźwiowa (Th12-S1) wynosiła 49,7° z odchyleniem standardowym 11,2°, a szyjna (C3-C7) tylko 4,1° z odchyleniem 11,7° [6]. Z wiekiem lordoza szyjna rosła, a lędźwiowa malała, najwyraźniej między siódmą a ósmą dekadą życia [6]. U 160 zdrowych osób pochodzenia europejskiego po 60. roku życia średnia lordoza lędźwiowa wynosiła 57° z odchyleniem 12° [8]. Metaanaliza badań nad wpływem wieku i płci pokazała, że zmiany lordozy z wiekiem nie przebiegają liniowo, a młode kobiety mają ją większą niż młodzi mężczyźni [9].
Lordoza szyjna jest szczególnie zmienna. W badaniu 958 dorosłych bez dolegliwości ustawienie kifotyczne odcinka szyjnego (kąt C2-C7 poniżej zera) miało 26,3% osób, częściej starszych [5].
Mechanizm
Wielkość lordozy lędźwiowej zależy przede wszystkim od budowy miednicy. Kąt padania miednicy jest u dorosłego stały, a nachylenie kości krzyżowej i pochylenie miednicy zmieniają się z pozycją ciała [1]. Im większy kąt padania, tym bardziej pochylona kość krzyżowa i większa lordoza [3]. W badaniu zdrowych dorosłych z 2006 roku kąt padania poniżej 44° szedł w parze z płaską lordozą, a powyżej 62° z wyraźnie zaznaczoną [10]. W bazie 268 zdrowych Europejczyków i Japończyków lordozę L1-S1 dobrze opisywał wzór: 0,54 × kąt padania miednicy + 27,6° [4].
Ta zależność działa też w drugą stronę. Gdy lordoza lędźwiowa maleje, ciało kompensuje to zwiększeniem pochylenia miednicy ku tyłowi, a także wyprostem bioder i zgięciem kolan. W planowaniu operacji przyjmuje się, że lordoza lędźwiowa powinna różnić się od kąta padania miednicy najwyżej o 11° [11].
Zdrowe kręgosłupy mają też różne kształty. W badaniu 296 zdrowych młodych dorosłych wyróżniono pięć typów ustawienia kręgosłupa i miednicy, które istotnie się od siebie różniły, choć wszyscy badani stali w równowadze [12]. Zmienność osobnicza jest więc cechą zdrowego kręgosłupa, a nie odchyleniem od jednego wzorca.
Znaczenie kliniczne
Spłycenie i zniesienie lordozy w opisie RTG lub MRI
„Spłycenie fizjologicznej lordozy” bywa jedynym odchyleniem w opisie rezonansu wykonanego z powodu bólu szyi. Rezonans wykonuje się jednak na leżąco, a wiarygodnie krzywiznę ocenia się na zdjęciu RTG na stojąco [7].
W odcinku szyjnym spłycenie lub odwrócenie lordozy często nie ma związku z dolegliwościami. Już w latach 70. XX wieku opisano je u około 20% osób bez objawów [7]. W badaniu z 2007 roku, obejmującym 107 osób po 45. roku życia, kąt lordozy szyjnej, kąty poszczególnych segmentów ani częstość szyi prostej lub kifotycznej nie różniły się między osobami z bólem szyi i bez niego. Autorzy uznali, że takie zmiany u osoby z bólem szyi trzeba traktować jako przypadkowe [13]. Szczegóły opisuje hasło o zniesieniu lordozy szyjnej.
W odcinku lędźwiowym znaczenie spłyconej albo zniesionej lordozy jest mniej jednoznaczne. Metaanaliza 13 badań (796 osób z bólem krzyża i 927 bez bólu) wykazała, że osoby z bólem mają przeciętnie mniejszą lordozę. Różnica była wyraźniejsza w porównaniach z rówieśnikami i u osób z przepukliną lub zwyrodnieniem krążka międzykręgowego, ale badania były niejednorodne [14]. Były to badania obserwacyjne porównujące grupy, więc nie wiadomo, czy mniejsza lordoza jest przyczyną bólu, czy jego skutkiem. W przeglądzie 12 badań prospektywnych (5459 osób) mniejsza lordoza lędźwiowa należała do cech związanych z późniejszym pojawieniem się bólu krzyża [15]. Ból bez uchwytnej przyczyny opisuje hasło o niespecyficznym bólu lędźwiowym.
Ćwiczenia a kąt lordozy
W metaanalizie badań z randomizacją ćwiczenia zmniejszały kifozę piersiową, ale w czterech badaniach, które mierzyły kąt lordozy, nie miały wyraźnego wpływu na lordozę [16]. Przegląd 23 badań u zdrowych osób wykazał, z umiarkowaną pewnością dowodów, że rozciąganie nie zmienia postawy. Wzmacnianie mięśni poprawiało ustawienie odcinka piersiowego i szyjnego, ale nie lędźwiowego i miednicy [17]. W jednym z badań 4 tygodnie manipulacji odcinka szyjnego nie zmieniły kąta lordozy szyjnej [7].
Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
Związek krzywizn kręgosłupa ze zdrowiem jest słabszy, niż sugerują opisy badań i popularne porady. Przegląd 54 badań epidemiologicznych z 2008 roku nie znalazł mocnych dowodów na związek krzywizn w płaszczyźnie strzałkowej z jakimkolwiek wynikiem zdrowotnym, w tym z bólem kręgosłupa, a większość badań miała niską jakość metodologiczną [18].
Poglądy na znaczenie lordozy lędźwiowej zmieniały się. Dawniej za przyczynę bólu krzyża uważano lordozę nadmierną, a dziś częściej wskazuje się jej utratę [14]. Oba poglądy opierają się głównie na badaniach obserwacyjnych [14, 18].
Popularne wyjaśnienie, że prosta szyja w opisie RTG to skutek skurczu mięśni, też nie znajduje mocnego potwierdzenia. W badaniu z 1994 roku proste odcinki szyjne były częstsze u osób z przewlekłym bólem szyi i u zdrowych niż u osób z ostrym bólem po urazie [7].
Nie ma wreszcie jednej normy. Wartości zależą od kąta padania miednicy, wieku, płci i sposobu pomiaru [6, 9, 10], a zdrowi ludzie mają różne kształty kręgosłupa [12]. Liczba w opisie badania ma więc znaczenie dopiero w zestawieniu z objawami i badaniem klinicznym.
Najczęstsze pytania
Co znaczy „lordoza zachowana” w opisie badania?
Że opisujący nie stwierdził spłycenia ani pogłębienia krzywizny. To opis uspokajający, ale ogólny, bo zakres prawidłowy jest szeroki: w badaniu 626 zdrowych osób średnia lordoza lędźwiowa wynosiła 49,7° z odchyleniem standardowym 11,2° [6], a jej właściwa wielkość zależy od budowy miednicy [10]. Sam opis nie mówi więc nic o przyczynie ewentualnego bólu.
Czy spłycenie fizjologicznej lordozy daje objawy?
Samo w sobie zwykle nie. Spłyconą lub odwróconą lordozę szyjną ma wiele osób bez dolegliwości [5], a w badaniu osób po 45. roku życia krzywizna szyi nie różniła się między osobami z bólem i bez bólu [13]. W odcinku lędźwiowym osoby z bólem krzyża mają przeciętnie mniejszą lordozę, ale nie wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem [14].
Co to jest lordoza piersiowa?
W odcinku piersiowym prawidłowa jest kifoza, więc „lordoza piersiowa” oznacza jej spłaszczenie (hipokifozę) albo odwrócenie. Bywa widoczna w skoliozie idiopatycznej u nastolatków: w grupie 95 osób operowanych z jej powodu kifozę piersiową mniejszą niż 20° miało przed operacją 25,3% [19]. Prawidłową krzywiznę piersiową opisuje hasło o kifozie.
Powiązane hasła
Źródła
- Le Huec JC, Thompson W, Mohsinaly Y, i wsp. Sagittal balance of the spine. Eur Spine J. 2019;28(9):1889-1905. doi:10.1007/s00586-019-06083-1. PMID: 31332569
- Chatelain LS, Simon AL, Khalifé M, i wsp. Pediatric spinal alignment and spinal development. N Am Spine Soc J. 2024;20:100548. doi:10.1016/j.xnsj.2024.100548. PMID: 39318706
- Legaye J, Duval-Beaupère G, Hecquet J, i wsp. Pelvic incidence: a fundamental pelvic parameter for three-dimensional regulation of spinal sagittal curves. Eur Spine J. 1998;7(2):99-103. doi:10.1007/s005860050038. PMID: 9629932
- Le Huec JC, Hasegawa K. Normative values for the spine shape parameters using 3D standing analysis from a database of 268 asymptomatic Caucasian and Japanese subjects. Eur Spine J. 2016;25(11):3630-3637. doi:10.1007/s00586-016-4485-5. PMID: 26951168
- Kim SW, Kim TH, Bok DH, i wsp. Analysis of cervical spine alignment in currently asymptomatic individuals: prevalence of kyphotic posture and its relationship with other spinopelvic parameters. Spine J. 2018;18(5):797-810. doi:10.1016/j.spinee.2017.09.008. PMID: 28962913
- Yukawa Y, Kato F, Suda K, i wsp. Normative data for parameters of sagittal spinal alignment in healthy subjects: an analysis of gender specific differences and changes with aging in 626 asymptomatic individuals. Eur Spine J. 2018;27(2):426-432. doi:10.1007/s00586-016-4807-7. PMID: 27771788
- Lippa L, Lippa L, Cacciola F. Loss of cervical lordosis: What is the prognosis? J Craniovertebr Junction Spine. 2017;8(1):9-14. doi:10.4103/0974-8237.199877. PMID: 28250631
- Bassani T, Galbusera F, Luca A, i wsp. Physiological variations in the sagittal spine alignment in an asymptomatic elderly population. Spine J. 2019;19(11):1840-1849. doi:10.1016/j.spinee.2019.07.016. PMID: 31377476
- Arshad R, Pan F, Reitmaier S, i wsp. Effect of age and sex on lumbar lordosis and the range of motion. A systematic review and meta-analysis. J Biomech. 2019;82:1-19. doi:10.1016/j.jbiomech.2018.11.022. PMID: 30503255
- Boulay C, Tardieu C, Hecquet J, i wsp. Sagittal alignment of spine and pelvis regulated by pelvic incidence: standard values and prediction of lordosis. Eur Spine J. 2006;15(4):415-22. doi:10.1007/s00586-005-0984-5. PMID: 16179995
- Celestre PC, Dimar JR, Glassman SD. Spinopelvic Parameters: Lumbar Lordosis, Pelvic Incidence, Pelvic Tilt, and Sacral Slope: What Does a Spine Surgeon Need to Know to Plan a Lumbar Deformity Correction? Neurosurg Clin N Am. 2018;29(3):323-329. doi:10.1016/j.nec.2018.03.003. PMID: 29933800
- Laouissat F, Sebaaly A, Gehrchen M, i wsp. Classification of normal sagittal spine alignment: refounding the Roussouly classification. Eur Spine J. 2018;27(8):2002-2011. doi:10.1007/s00586-017-5111-x. PMID: 28455623
- Grob D, Frauenfelder H, Mannion AF. The association between cervical spine curvature and neck pain. Eur Spine J. 2007;16(5):669-78. doi:10.1007/s00586-006-0254-1. PMID: 17115202
- Chun SW, Lim CY, Kim K, i wsp. The relationships between low back pain and lumbar lordosis: a systematic review and meta-analysis. Spine J. 2017;17(8):1180-1191. doi:10.1016/j.spinee.2017.04.034. PMID: 28476690
- Sadler SG, Spink MJ, Ho A, i wsp. Restriction in lateral bending range of motion, lumbar lordosis, and hamstring flexibility predicts the development of low back pain: a systematic review of prospective cohort studies. BMC Musculoskelet Disord. 2017;18(1):179. doi:10.1186/s12891-017-1534-0. PMID: 28476110
- González-Gálvez N, Gea-García GM, Marcos-Pardo PJ. Effects of exercise programs on kyphosis and lordosis angle: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2019;14(4):e0216180. doi:10.1371/journal.pone.0216180. PMID: 31034509
- Warneke K, Lohmann LH, Wilke J. Effects of Stretching or Strengthening Exercise on Spinal and Lumbopelvic Posture: A Systematic Review with Meta-Analysis. Sports Med Open. 2024;10(1):65. doi:10.1186/s40798-024-00733-5. PMID: 38834878
- Christensen ST, Hartvigsen J. Spinal curves and health: a systematic critical review of the epidemiological literature dealing with associations between sagittal spinal curves and health. J Manipulative Physiol Ther. 2008;31(9):690-714. doi:10.1016/j.jmpt.2008.10.004. PMID: 19028253
- Hershkovich O, D'Souza A, Rushton PRP, i wsp. Essential lordosis revisited. Bone Joint J. 2020;102-B(4):513-518. doi:10.1302/0301-620X.102B4.BJJ-2019-1069.R1. PMID: 32228067
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.