Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica

Kręgosłup: budowa, odcinki i krzywizny

Inne nazwy: columna vertebralis, vertebral column, spine, kręgosłup lędźwiowy, lumbar spine, odcinek lędźwiowy, budowa kręgu

Kręgosłup (łac. columna vertebralis, ang. vertebral column, spine) to oś szkieletu zbudowana z kręgów połączonych krążkami międzykręgowymi, stawami i więzadłami. Chroni rdzeń kręgowy i nerwy rdzeniowe, przenosi ciężar tułowia i głowy oraz umożliwia ruchy.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 19
Ilustracja: Fizjoterapeutka wskazuje odcinek piersiowy na modelu kręgosłupa widzianym z boku
Spis treści (6)
  1. Budowa
  2. Unerwienie i unaczynienie
  3. Funkcja
  4. Znaczenie kliniczne
  5. Najczęstsze pytania
  6. Źródła

Budowa

Odcinki i liczba kręgów

Kręgosłup składa się zwykle z 33 kręgów: 7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 zrośniętych w kość krzyżową i 3-5 zrośniętych w kość guziczną [1]. Liczba kręgów guzicznych jest najbardziej zmienna. W badaniu tomografii komputerowej 224 dorosłych kość guziczna miała 4 segmenty u 69,2% osób, 3 u 23,2%, a 5 u 6,7% [2].

Liczba 33 opisuje typowy układ, a nie regułę. W tomografii 450 młodych dorosłych bez chorób kręgosłupa nietypową liczbę kręgów przedkrzyżowych albo nietypowy podział na odcinek piersiowy i lędźwiowy stwierdzono u 23,8% osób, a krąg przejściowy lędźwiowo-krzyżowy u 26,4% [3].

Kręgosłup lędźwiowy (odcinek lędźwiowy, L1-L5) tworzy lordozę, piersiowy kifozę, a szyjny znów lordozę [4-6]. Te krzywizny opisują hasła o lordozie i kifozie.

Budowa kręgu

Typowy kręg ma trzon, łuk i 7 wyrostków: 2 stawowe górne, 2 stawowe dolne, 2 poprzeczne i 1 kolczysty [1]. Trzon kręgu zbudowany jest z kości gąbczastej ze szpikiem czerwonym, otoczonej cienką warstwą kości zbitej, i przenosi większość obciążeń osiowych. Łuk składa się z dwóch nasad, łączących go z trzonem, i dwóch blaszek, które schodzą się z tyłu w wyrostku kolczystym. Łuk razem z tylną powierzchnią trzonu otacza otwór kręgowy, a otwory kolejnych kręgów tworzą kanał kręgowy [4].

Między sąsiednimi kręgami powstają otwory międzykręgowe, przez które wychodzą nerwy rdzeniowe. Z przodu ogranicza je trzon i krążek, od góry i dołu nasady łuków, a z tyłu stawy międzywyrostkowe z torebką i więzadło żółte [6]. Krążki opisuje osobne hasło o krążku międzykręgowym.

Różnice między odcinkami

Kręgi szyjne są najmniejsze. Mają otwory w wyrostkach poprzecznych, przez które biegnie tętnica kręgowa, u większości osób od C6 do C1, i zwykle rozdwojone wyrostki kolczyste. Pierwszy kręg szyjny (kręg szczytowy, atlas) nie ma trzonu ani wyrostka kolczystego, a drugi (kręg obrotowy) ma skierowany ku górze ząb, który łączy się z łukiem przednim atlasu. Siódmy ma długi, wyczuwalny pod skórą wyrostek kolczysty [6].

Kręgi piersiowe mają powierzchnie stawowe dla żeber: typowy kręg ma ich 6, na trzonie i na wyrostkach poprzecznych. Th12 jest kręgiem przejściowym, z cechami piersiowymi u góry i lędźwiowymi u dołu [5].

Kręg lędźwiowy ma duży trzon i krótki, gruby wyrostek kolczysty, a powierzchnie stawowe ustawione są głównie pionowo. L5 ma największy trzon ze wszystkich kręgów, wyższy z przodu niż z tyłu, co współtworzy kąt lędźwiowo-krzyżowy. Krążki lędźwiowe są najwyższe w całym kręgosłupie [4].

Stawy i więzadła

Dwa sąsiednie kręgi łączy krążek międzykręgowy i para stawów międzywyrostkowych (ang. facet joints); ten układ nazywa się segmentem ruchowym albo kompleksem trzech stawów [7]. Stawy międzywyrostkowe są stawami maziowymi z torebką. Umożliwiają zgięcie i wyprost, ograniczają rotację i chronią kręgi przed ześlizgiwaniem się względem siebie [8].

Trzony łączą więzadła podłużne przednie i tylne. Więzadło podłużne tylne biegnie wewnątrz kanału kręgowego, jest cieńsze od przedniego, szersze na wysokości krążków i silniej się z nimi zrasta [9]. Łuki łączy więzadło żółte, zbudowane głównie z włókien sprężystych. W odcinku lędźwiowym pokrywa większość tylno-bocznej ściany kanału, jest najgrubsze na poziomie L4-L5 i grubieje z wiekiem [10].

Kanał kręgowy, rdzeń i nerwy rdzeniowe

Rdzeń kręgowy nie sięga do końca kanału. Jego stożek kończy się zwykle na wysokości dolnej części L1, ale zakres waha się od Th12 do dolnej części L2. W badaniu rezonansu 629 zdrowych dorosłych koniec rdzenia leżał na poziomie L1 u 45,8% osób, na granicy Th12-L1 u 32,4%, L1-L2 u 12,6%, trzonu Th12 u 7,3%, a L2 u 1,4% [11]. Niżej w kanale biegną już tylko korzenie nerwów lędźwiowych, krzyżowych i guzicznych, tworzące ogon koński [12].

Od rdzenia odchodzi 31 par nerwów rdzeniowych: 8 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych i 1 guziczna [13]. Nerwów szyjnych jest więc o jedną parę więcej niż kręgów szyjnych. Budowę korzenia i nerwu rdzeniowego opisuje hasło o korzeniu nerwowym.

Unerwienie i unaczynienie

Struktury kręgosłupa unerwiają gałęzie grzbietowe nerwów rdzeniowych oraz nerwy zatokowo-kręgowe [14]. Stawy międzywyrostkowe otrzymują włókna czuciowe z gałęzi przyśrodkowej gałęzi grzbietowej [8]. Nerw zatokowo-kręgowy, opisany przez Luschkę w 1850 roku, odchodzi od gałęzi brzusznej nerwu rdzeniowego, wraca przez otwór międzykręgowy do kanału i unerwia opony oraz inne struktury kanału, sięgając do tylnej części pierścienia włóknistego krążka [15].

Tętnice kręgowe biegną w otworach wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych [6], a na wysokości otworu wielkiego czaszki odchodzi od nich tętnica rdzeniowa przednia. Zaopatruje ona przednie dwie trzecie rdzenia, a tylną jedną trzecią dwie tętnice rdzeniowe tylno-boczne. Tętnicę przednią wzmacniają naczynia odcinkowe, z których największa jest tętnica Adamkiewicza [16]. W metaanalizie 60 badań (5437 osób) tętnicę Adamkiewicza stwierdzono u 84,6% badanych; najczęściej była pojedyncza (87,4%), lewostronna (76,6%) i odchodziła między Th8 a L1 (89%) [17].

Funkcja

Kręgosłup chroni rdzeń kręgowy i nerwy, podpiera klatkę piersiową i jamę brzuszną oraz umożliwia ruchy tułowia [4]. Większość obciążenia osiowego przenoszą trzony i krążki [4, 7]. Stawy międzywyrostkowe przejmują jego część: w badaniach na preparatach od 3% do 25%, a w lekkim wyproście i po zmniejszeniu wysokości krążka około 16%, podczas gdy w lekkim zgięciu wcale [7].

Odcinki różnią się funkcją. W odcinku szyjnym atlas przenosi ciężar głowy na niższe kręgi, a kręgi obracają się i przesuwają w kilku płaszczyznach. Krążki lędźwiowe są przystosowane do dużych obciążeń ściskających, a rotację ograniczają tam głównie elementy tylne kręgów [14]. W odcinku piersiowym żebra i ustawienie wyrostków kolczystych wyraźnie ograniczają zgięcie i wyprost; najwięcej rotacji mają segmenty Th5-Th8 [5].

Znaczenie kliniczne

Budowa tłumaczy wiele rozpoznań z opisów badań. Cienkie więzadło podłużne tylne wiąże się z typowym, tylno-bocznym kierunkiem przepuklin krążka [9]. Pogrubienie więzadła żółtego jest jednym z głównych czynników stenozy kanału kręgowego w odcinku lędźwiowym [10]. Stawy międzywyrostkowe są źródłem bólu u 15-41% osób z przewlekłym bólem krzyża [8]. Według przeglądu Bogduka w odcinku szyjnym są one najczęstszym źródłem przewlekłego bólu szyi [14].

Poziom zakończenia rdzenia ma znaczenie przy znieczuleniu podpajęczynówkowym, operacjach kręgosłupa i ucisku w dolnej części kanału. Poniżej L2 ucisk dotyczy korzeni ogona końskiego, a nie rdzenia [11]; objawy alarmowe tego stanu opisuje hasło o zespole ogona końskiego.

Zmienność liczby kręgów ma znaczenie praktyczne. Kręgi przejściowe ułatwiają pomyłkę w numeracji poziomów, dlatego przed zabiegiem na kręgosłupie zaleca się czasem dodatkowe badanie obrazowe do dokładnego policzenia kręgów [3]. Nieprecyzyjne bywa też wyznaczanie poziomu dotykiem: linia łącząca grzebienie kości biodrowych przecinała na zdjęciach RTG w badaniu z 2008 roku kręgosłup od trzonu L4 do trzonu L5 [18], a wyznaczona palpacyjnie leżała w badaniu USG z 2010 roku na wysokości przestrzeni L3-L4 u 73% osób [19].

Najczęstsze pytania

Ile kręgów jest w kręgosłupie?

Zwykle 33: 7 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych zrośniętych w kość krzyżową i 3-5 guzicznych [1]. To jednak typowy układ, a nie reguła. W tomografii 450 młodych dorosłych nietypową liczbę lub podział kręgów miało 23,8% osób [3], a kość guziczna ma najczęściej 4 segmenty, ale u części osób 3 albo 5 [2].

Ile kręgów szyjnych ma człowiek?

Siedem, oznaczanych od C1 do C7. Trzy z nich mają nietypową budowę: C1 (atlas) nie ma trzonu, C2 ma ząb, który łączy się stawowo z łukiem przednim atlasu, a C7 ma długi wyrostek kolczysty, wyczuwalny u podstawy szyi [6]. Nerwów szyjnych jest natomiast 8 par [13].

Gdzie są lędźwie?

Lędźwie to dolna część pleców, w której leży kręgosłup lędźwiowy, czyli pięć kręgów L1-L5 między odcinkiem piersiowym a kością krzyżową [4]. Orientacyjnym punktem jest linia łącząca grzebienie kości biodrowych: na zdjęciach RTG przecina kręgosłup na wysokości L4 lub L5 [18], ale wyznaczona dotykiem wypada często wyżej, u 73% osób na poziomie L3-L4 [19].

Powiązane hasła

Źródła

  1. Sattar MH, Guthrie ST. Anatomy, Back, Sacral Vertebrae. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 31869117
  2. Hekimoglu A, Ergun O. Morphological evaluation of the coccyx with multidetector computed tomography. Surg Radiol Anat. 2019;41(12):1519-1524. doi:10.1007/s00276-019-02325-5. PMID: 31493008
  3. Yoon ES, Pishgar F, Chhabra A, i wsp. Frequency of Coexistent Spinal Segment Variants: Retrospective Analysis in Asymptomatic Young Adults. AJNR Am J Neuroradiol. 2023;45(1):119-126. doi:10.3174/ajnr.A8071. PMID: 38123916
  4. Waxenbaum JA, Reddy V, Williams C, i wsp. Anatomy, Back, Lumbar Vertebrae. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. PMID: 29083618
  5. Waxenbaum JA, Reddy V, Margetis K. Anatomy, Back, Thoracic Vertebrae. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. PMID: 29083651
  6. Waxenbaum JA, Reddy V, Margetis K. Anatomy, Back, Cervical Vertebrae. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. PMID: 29083805
  7. Inoue N, Orías AAE, Segami K. Biomechanics of the Lumbar Facet Joint. Spine Surg Relat Res. 2020;4(1):1-7. doi:10.22603/ssrr.2019-0017. PMID: 32039290
  8. Curtis L, Dua A, Shah N, i wsp. Facet Joint Disease. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 31082093
  9. Aryal V, Black AC, Jimenez A. Anatomy, Back, Posterior Longitudinal Ligament. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026. PMID: 32809526
  10. Silwal P, Nguyen-Thai AM, Alexander PG, i wsp. Cellular and Molecular Mechanisms of Hypertrophy of Ligamentum Flavum. Biomolecules. 2024;14(10):1277. doi:10.3390/biom14101277. PMID: 39456209
  11. Nakashima H, Ito K, Katayama Y, i wsp. The Level of Conus Medullaris in 629 Healthy Japanese Individuals. J Clin Med. 2021;10(14):3182. doi:10.3390/jcm10143182. PMID: 34300348
  12. Berg EJ, Ashurst JV. Anatomy, Back, Cauda Equina. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30020623
  13. Kaiser JT, Lugo-Pico JG. Neuroanatomy, Spinal Nerves. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 31194375
  14. Bogduk N. Functional anatomy of the spine. Handb Clin Neurol. 2016;136:675-88. doi:10.1016/B978-0-444-53486-6.00032-6. PMID: 27430435
  15. Shayota B, Wong TL, Fru D, i wsp. A comprehensive review of the sinuvertebral nerve with clinical applications. Anat Cell Biol. 2019;52(2):128-133. doi:10.5115/acb.2019.52.2.128. PMID: 31338228
  16. Lindeire S, Hauser JM. Anatomy, Back, Artery of Adamkiewicz. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 30422566
  17. Taterra D, Skinningsrud B, Pękala PA, i wsp. Artery of Adamkiewicz: a meta-analysis of anatomical characteristics. Neuroradiology. 2019;61(8):869-880. doi:10.1007/s00234-019-02207-y. PMID: 31030251
  18. Snider KT, Kribs JW, Snider EJ, i wsp. Reliability of Tuffier's line as an anatomic landmark. Spine (Phila Pa 1976). 2008;33(6):E161-5. doi:10.1097/BRS.0b013e318166f58c. PMID: 18344844
  19. Pysyk CL, Persaud D, Bryson GL, i wsp. Ultrasound assessment of the vertebral level of the palpated intercristal (Tuffier's) line. Can J Anaesth. 2010;57(1):46-9. doi:10.1007/s12630-009-9208-5. PMID: 19859775

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń