Baza wiedzy · Biodro i kolano
Koksartroza (choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego)
Inne nazwy: coxarthrosis, hip osteoarthritis, choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego, zwyrodnienie stawu biodrowego, coxartroza, osteoartroza stawu biodrowego
Koksartroza (łac. coxarthrosis, ang. hip osteoarthritis) to choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego: przewlekła choroba całego stawu z ubytkiem chrząstki i przebudową kości. U osób po 45. roku życia z typowymi objawami rozpoznaje się ją zwykle na podstawie wywiadu i badania, bez zdjęcia RTG.

Spis treści (9)
Epidemiologia
Choroba zwyrodnieniowa stawów dotyczyła w 2020 roku około 595 milionów ludzi, czyli 7,6% populacji świata [1]. Według analizy Global Burden of Disease w większości regionów świata biodro odpowiada za najmniejszą część tych przypadków, a najczęściej chorują kolana [1]. Liczba osób z koksartrozą ma do 2050 roku wzrosnąć o 78,6%, do około 62,6 miliona [1].
Choroba zwyrodnieniowa staje się wyraźnie częstsza z wiekiem [1]. Przegląd w czasopiśmie JAMA wymienia wśród czynników ryzyka także płeć żeńską, otyłość, uwarunkowania genetyczne i przebyty poważny uraz stawu [2]. W badaniach osób, które zgłosiły się do lekarza podstawowej opieki z bólem biodra lub pachwiny, zmiany zwyrodnieniowe w RTG stwierdzano w bolesnym biodrze w 34% przypadków [3].
Przyczyny i mechanizm
Choroba zwyrodnieniowa obejmuje cały staw: zmiany dotyczą chrząstki, kości podchrzęstnej, błony maziowej, więzadeł, mięśni i tkanki tłuszczowej wokół stawu, a ich skutkiem są ból, sztywność i ograniczenie sprawności [2]. W klasyfikacji ICD-10 (kod M16) koksartrozę pierwotną odróżnia się od koksartrozy po dysplazji, pourazowej i innej wtórnej [4].
Znaczenie ma kształt stawu [5]. Metaanaliza badań obejmujących 42 831 bioder wykazała, że w badaniach prospektywnych choroba rozwijała się częściej w biodrach z deformacją typu cam, czyli niekulistą głową kości udowej (iloraz szans 2,52), oraz w biodrach z dysplazją, czyli płytką panewką (2,38) [5]. Deformacja typu pincer, czyli nadmierne pokrycie głowy przez panewkę, wiązała się z koksartrozą tylko w badaniach przekrojowych [5]. Deformacje typu cam i pincer opisuje się w zespole konfliktu udowo-panewkowego (ang. femoroacetabular impingement, FAI), który według konsensusu z 2016 roku rozpoznaje się dopiero przy połączeniu objawów, badania klinicznego i obrazu RTG [6].
Z koksartrozą wiąże się też masa ciała [7]. W metaanalizie 14 badań z 2011 roku każde 5 kg/m² wskaźnika BMI więcej zwiększało ryzyko koksartrozy o około 11% [7]. W metaanalizie 34 badań ciężka praca fizyczna wiązała się z chorobą konsekwentnie tylko u mężczyzn, a badania lepszej jakości dawały niższe oszacowania ryzyka [8]. Rekreacyjne bieganie nie okazało się szkodliwe: zmiany zwyrodnieniowe biodra lub kolana miało 3,5% biegaczy amatorów, 13,3% zawodowych i 10,2% osób niebiegających [9]. Badania obserwacyjne nie rozstrzygają jednak, czy to bieganie chroni stawy [9].
Ból nie zależy wyłącznie od stanu chrząstki: w badaniach kwestionariuszowych cechy bólu o charakterze neuropatycznym miało około 29% osób z koksartrozą, mniej niż w chorobie kolana (40%) [10]. Wzmożoną wrażliwość układu nerwowego opisuje hasło sensytyzacja centralna, a ogólne mechanizmy długotrwałego bólu hasło ból przewlekły.
Objawy
Typowy jest ból związany z aktywnością, najczęściej w pachwinie, oraz krótka sztywność po przebudzeniu [11, 12]. Wytyczne NICE z 2022 roku za typowe uznają sztywność poranną trwającą nie dłużej niż 30 minut albo jej brak [11]. Ból często nasila się przy wchodzeniu po schodach i pod górę [3].
Ból z biodra nie zawsze czuć w pachwinie [13]. W badaniu 51 osób z bólem ze stawu biodrowego, którym podawano znieczulenie do stawu, ból obejmował pośladek u 71%, udo u 57%, pachwinę u 55%, a okolicę poniżej kolana u 22% badanych [13]. Takie przenoszenie bólu poza chory staw opisuje hasło ból rzutowany.
W badaniu ruchomości typowe jest ograniczenie rotacji wewnętrznej biodra, a sam ruch bywa bolesny [2, 14]. Za koksartrozą przemawiają też ograniczone przywodzenie i zgięcie oraz osłabienie mięśni odwodzących biodro [3, 14].
Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
Wytyczne NICE zalecają rozpoznawać chorobę zwyrodnieniową klinicznie, bez badań obrazowych, u osób w wieku co najmniej 45 lat z bólem stawu związanym z aktywnością i bez sztywności porannej albo ze sztywnością nie dłuższą niż 30 minut [11]. Obrazowanie jest potrzebne dopiero przy cechach nietypowych albo podejrzeniu innej choroby [11].
Przegląd systematyczny 6 badań (1324 biodra) pokazał, które cechy badania najsilniej przemawiają za zmianami w RTG [3]. Ograniczone bierne przywodzenie miało czułość 80% i swoistość 81%, a ograniczona rotacja wewnętrzna 66% i 79% [3]. Prawidłowe przywodzenie najmocniej przemawiało przeciw koksartrozie [3].
Podobny ból dają inne schorzenia [12]:
- ból po bocznej stronie biodra, nad wyniosłością kości udowej, to najczęściej zespół bólowy krętarza większego [12],
- ból pośladka i tylnej strony uda bywa bólem z kręgosłupa, na przykład przy niespecyficznym bólu dolnego odcinka kręgosłupa albo ucisku korzenia nerwowego, czyli radikulopatii [12],
- u młodszych dorosłych ból pachwiny częściej wynika z konfliktu udowo-panewkowego lub uszkodzenia obrąbka stawowego [12],
- martwica głowy kości udowej wiąże się najczęściej z urazem, leczeniem sterydami i nadużywaniem alkoholu; we wczesnym okresie ocenia się ją w rezonansie magnetycznym [15],
- ból pachwiny może też pochodzić z jamy brzusznej lub miednicy [12].
Kiedy pilnie do lekarza
Wytyczne NICE wymieniają cechy nietypowe, które wymagają dalszej diagnostyki; ocena lekarska jest potrzebna, gdy [11]:
- ból biodra pojawił się po upadku albo innym urazie: możliwe złamanie, SOR tego samego dnia [11],
- okolica biodra jest obrzęknięta i ocieplona albo ból towarzyszy gorączce: możliwe zakażenie, SOR lub lekarz tego samego dnia [11],
- ból i ograniczenie ruchu szybko narastają w ciągu tygodni: lekarz w ciągu kilku dni [11],
- ból pachwiny pojawia się u osoby leczonej sterydami albo nadużywającej alkoholu: możliwa martwica głowy kości udowej, lekarz w ciągu kilku dni [15],
- sztywność poranna trwa znacznie dłużej niż pół godziny: może to wskazywać na inną chorobę stawów, lekarz w ciągu kilku dni [11],
- ból biodra występuje u osoby z chorobą nowotworową w wywiadzie: konsultacja lekarska w najbliższych dniach [11].
Postępowanie i co mówią badania
Według wytycznych OARSI z 2019 roku leczeniem podstawowym w koksartrozie są edukacja i ćwiczenia [16]. NICE zaleca ćwiczenia terapeutyczne każdemu choremu, rozważenie zajęć nadzorowanych i uprzedzenie, że na początku ból może się chwilowo nasilić [11]. Zaleca się też redukcję masy ciała u osób z nadwagą i programy samodzielnego radzenia sobie z chorobą [17].
Przy nadwadze NICE zaleca ustalenie celu redukcji masy ciała: każda utrata masy może pomóc, a 10% daje zwykle więcej niż 5% [11]. Terapię manualną wytyczne zalecają razem z ćwiczeniami [11]; dodana do ćwiczeń zmniejszała ból [18]. W gabinecie przy koksartrozie stosuje się terapię manualną, suche igłowanie, akupunkturę, pinoterapię i hirudoterapię, dobierane po wywiadzie i badaniu. Ich celem jest zmniejszenie bólu i napięcia mięśni wokół biodra, żeby chodzenie i ćwiczenia były łatwiejsze.
O lekach decyduje lekarz [11].
Gdy objawy mocno obniżają jakość życia, a leczenie zachowawcze nie działa, NICE zaleca rozważyć skierowanie na endoprotezoplastykę, czyli wymianę stawu na sztuczny [11]. O skierowaniu ma decydować ocena kliniczna, a nie punktowe skale nasilenia choroby, i nie powinny go wykluczać wiek, płeć, palenie, choroby współistniejące ani BMI [11]. Według rejestrów endoprotez z Australii i Finlandii około 58% sztucznych stawów biodrowych działa po 25 latach [19].
Rokowanie
W holenderskiej kohorcie CHECK 588 osób w średnim wieku, które pierwszy raz zgłosiły się z bólem biodra, po 10 latach endoprotezę miało 12%, czyli mniej więcej co dziewiąta osoba [20]. Odsetek zmian zwyrodnieniowych w RTG wzrósł z 19% do 49%, ale u osób bez operacji ból i sprawność pozostawały średnio na podobnym poziomie [20].
Zmiany w RTG nie zapowiadają nieuchronnej operacji [21]. W badaniu 2953 bioder obserwowanych przez 11-28 lat endoprotezę z powodu zwyrodnienia wszczepiono w 16,9% bioder, w których szpara stawowa miała na początku 2,5 mm lub mniej [21]. Ponad 4 na 5 osób ze zmianami w RTG nie przeszło w tym czasie operacji [21].
Przegląd 57 prac znalazł mocne dowody, że szybciej do endoprotezy prowadzą bardziej zaawansowane zmiany w RTG (wyższy stopień w skali Kellgrena i Lawrence'a, przemieszczenie głowy kości udowej ku górze i bokowi, stwardnienie kości podchrzęstnej) [22]. BMI nie przewidywało operacji [22].
Najczęstsze pytania
Co oznacza pierwotna obustronna koksartroza?
To rozpoznanie z klasyfikacji ICD-10 o kodzie M16.0: choroba zwyrodnieniowa obu stawów biodrowych, której nie przypisano dysplazji, urazowi ani innej chorobie [4]. Klasyfikacja opisuje osobno koksartrozę po dysplazji (M16.2, M16.3), pourazową (M16.4, M16.5) i inną wtórną (M16.6, M16.7) [4]. Postępowanie wytyczne NICE uzależniają od objawów i sprawności, a nie od obrazu w badaniach [11].
Co oznacza zwężenie szpary stawowej biodra w opisie RTG?
Zwężenie szpary stawowej, czyli widocznego na zdjęciu odstępu między głową kości udowej a panewką, należy obok osteofitów i stwardnienia kości do podstawowych cech choroby zwyrodnieniowej biodra w RTG [14, 23]. Sama choroba polega na zwyrodnieniu chrząstki stawowej, kości pod nią i tkanek miękkich stawu [23]. W badaniu kohortowym szpara 2,5 mm lub węższa wiązała się z większym ryzykiem endoprotezy w kolejnych latach, ale większość takich osób nie była operowana [21].
Jakie są pierwsze objawy zwyrodnienia stawu biodrowego?
Najczęściej ból w pachwinie, pośladku lub udzie pojawiający się przy chodzeniu i wchodzeniu po schodach oraz krótka, do pół godziny, sztywność po wstaniu z łóżka [3, 11, 13]. W badaniu widać ograniczenie rotacji wewnętrznej i przywodzenia biodra [3]. U osoby po 45. roku życia z takim obrazem wytyczne NICE nie wymagają zdjęcia RTG do rozpoznania [11].
Powiązane hasła
Źródła
- GBD 2021 Osteoarthritis Collaborators. Global, regional, and national burden of osteoarthritis, 1990-2020 and projections to 2050: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet Rheumatol. 2023;5(9):e508-e522. doi:10.1016/S2665-9913(23)00163-7. PMID: 37675071
- Katz JN, Arant KR, Loeser RF. Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review. JAMA. 2021;325(6):568-578. doi:10.1001/jama.2020.22171. PMID: 33560326
- Metcalfe D, Perry DC, Claireaux HA, i wsp. Does This Patient Have Hip Osteoarthritis?: The Rational Clinical Examination Systematic Review. JAMA. 2019;322(23):2323-2333. doi:10.1001/jama.2019.19413. PMID: 31846019
- World Health Organization. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision (ICD-10) Version:2019. M16 Coxarthrosis [arthrosis of hip]. https://icd.who.int/browse10/2019/en#/M16
- Casartelli NC, Maffiuletti NA, Valenzuela PL, i wsp. Is hip morphology a risk factor for developing hip osteoarthritis? A systematic review with meta-analysis. Osteoarthritis Cartilage. 2021;29(9):1252-1264. doi:10.1016/j.joca.2021.06.007. PMID: 34171473
- Trigg SD, Schroeder JD, Hulsopple C. Femoroacetabular Impingement Syndrome. Curr Sports Med Rep. 2020;19(9):360-366. doi:10.1249/JSR.0000000000000748. PMID: 32925375
- Jiang L, Rong J, Wang Y, i wsp. The relationship between body mass index and hip osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis. Joint Bone Spine. 2011;78(2):150-155. doi:10.1016/j.jbspin.2010.04.011. PMID: 20580591
- Sun Y, Nold A, Glitsch U, i wsp. Hip Osteoarthritis and Physical Workload: Influence of Study Quality on Risk Estimations-A Meta-Analysis of Epidemiological Findings. Int J Environ Res Public Health. 2019;16(3):322. doi:10.3390/ijerph16030322. PMID: 30682781
- Alentorn-Geli E, Samuelsson K, Musahl V, i wsp. The Association of Recreational and Competitive Running With Hip and Knee Osteoarthritis: A Systematic Review and Meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther. 2017;47(6):373-390. doi:10.2519/jospt.2017.7137. PMID: 28504066
- Zolio L, Lim KY, McKenzie JE, i wsp. Systematic review and meta-analysis of the prevalence of neuropathic-like pain and/or pain sensitization in people with knee and hip osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2021;29(8):1096-1116. doi:10.1016/j.joca.2021.03.021. PMID: 33971205
- National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/ng226
- Chamberlain R. Hip Pain in Adults: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2021;103(2):81-89. PMID: 33448767
- Lesher JM, Dreyfuss P, Hager N, i wsp. Hip joint pain referral patterns: a descriptive study. Pain Med. 2008;9(1):22-25. doi:10.1111/j.1526-4637.2006.00153.x. PMID: 18254763
- Altman R, Alarcón G, Appelrouth D, i wsp. The American College of Rheumatology criteria for the classification and reporting of osteoarthritis of the hip. Arthritis Rheum. 1991;34(5):505-514. doi:10.1002/art.1780340502. PMID: 2025304
- Cohen-Rosenblum A, Cui Q. Osteonecrosis of the Femoral Head. Orthop Clin North Am. 2019;50(2):139-149. doi:10.1016/j.ocl.2018.10.001. PMID: 30850073
- Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, i wsp. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589. doi:10.1016/j.joca.2019.06.011. PMID: 31278997
- Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, i wsp. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020;72(2):149-162. doi:10.1002/acr.24131. PMID: 31908149
- Runge N, Aina A, May S. The Benefits of Adding Manual Therapy to Exercise Therapy for Improving Pain and Function in Patients With Knee or Hip Osteoarthritis: A Systematic Review With Meta-analysis. J Orthop Sports Phys Ther. 2022;52(10):675-684. doi:10.2519/jospt.2022.11062. PMID: 35881705
- Evans JT, Evans JP, Walker RW, i wsp. How long does a hip replacement last? A systematic review and meta-analysis of case series and national registry reports with more than 15 years of follow-up. Lancet. 2019;393(10172):647-654. doi:10.1016/S0140-6736(18)31665-9. PMID: 30782340
- van Berkel AC, Schiphof D, Waarsing JH, i wsp. 10-Year natural course of early hip osteoarthritis in middle-aged persons with hip pain: a CHECK study. Ann Rheum Dis. 2021;80(4):487-493. doi:10.1136/annrheumdis-2020-218625. PMID: 33451999
- Franklin J, Ingvarsson T, Englund M, i wsp. Natural history of radiographic hip osteoarthritis: A retrospective cohort study with 11-28 years of followup. Arthritis Care Res (Hoboken). 2011;63(5):689-695. doi:10.1002/acr.20412. PMID: 21557524
- Teirlinck CH, Dorleijn DMJ, Bos PK, i wsp. Prognostic factors for progression of osteoarthritis of the hip: a systematic review. Arthritis Res Ther. 2019;21(1):192. doi:10.1186/s13075-019-1969-9. PMID: 31443685
- Walsh PJ, Walz DM. Imaging of Osteoarthritis of the Hip. Radiol Clin North Am. 2022;60(4):617-628. doi:10.1016/j.rcl.2022.03.005. PMID: 35672094
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.