Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy

Ból rzutowany

Inne nazwy: referred pain, somatic referred pain, visceral referred pain, ból odniesiony, ból przeniesiony

Ból rzutowany (ang. referred pain) to ból odczuwany z dala od miejsca, w którym powstaje bodziec bólowy, na przykład w pośladku przy źródle w kręgosłupie albo w ramieniu przy chorobie serca. Nie jest tym samym co ból korzeniowy, wywołany podrażnieniem korzenia nerwowego.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 12
Ilustracja: Pacjentka kładzie dłoń na okolicy własnego barku podczas rozmowy z fizjoterapeutką
Spis treści (6)
  1. Definicja i historia pojęcia
  2. Mechanizm
  3. Ból rzutowany a ból korzeniowy
  4. Znaczenie kliniczne
  5. Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
  6. Źródła

Definicja i historia pojęcia

Ból rzutowany to ból rozchodzący się do okolic ciała odległych od miejsca działania bodźca bólowego, którego nie wywołuje podrażnienie korzenia nerwowego [1]. Rozróżnia się ból rzutowany somatyczny, gdy źródłem są mięśnie, stawy lub krążki międzykręgowe, i trzewny, gdy źródłem jest narząd wewnętrzny [1, 2].

Pojęcie pojawia się też w definicji punktu spustowego [3]. W konsensusie 60 ekspertów z 12 krajów ból rzutowany jest jednym z trzech koniecznych kryteriów rozpoznania; może mieć postać głębokiego, tępego bólu, mrowienia lub pieczenia, a jego obszaru nie należy przewidywać z góry [3].

Mechanizm

Najszerzej przyjmowana jest teoria konwergencji i projekcji [1]. Włókna czuciowe z różnych tkanek zbiegają się na tych samych neuronach rdzenia kręgowego, a mózg „odczytuje” sygnał jako pochodzący z innego obszaru, jak przy skrzyżowanych liniach telefonicznych [1]. Ból rzutowany uważa się więc za przejaw sensytyzacji centralnej neuronów, na które zbiegają się włókna [1].

W bólu trzewnym za rzutowanie odpowiada częściowo uwrażliwienie neuronów, na które zbiegają się włókna z narządów i z tkanek somatycznych, pobudzone masywnym napływem sygnałów z narządu [2]. Prawdopodobnie działa też odruch: bodziec z narządu wywołuje skurcz mięśni, a ten uwrażliwia receptory bólowe w mięśniu [2]. Przy źródle w głębokich tkankach somatycznych konwergencja w rdzeniu jest początkowo niewielka [2]. Przypuszcza się, że połączenia otwiera dopiero napływ bólowy z mięśnia, a sensytyzacja szerzy się na sąsiednie segmenty rdzenia [2].

Przykłady bólu rzutowanego z narządów

Narządy wewnętrzne przekazują ból nerwami, które w rdzeniu kręgowym łączą się z nerwami skóry i mięśni. Dlatego ból z narządu bywa odczuwany w zupełnie innym miejscu:

  • wątroba → prawy bark: wątroba leży tuż pod przeponą w torebce łącznotkankowej, a czucie z przepony i tej okolicy przewodzi nerw przeponowy, który wychodzi z odcinka szyjnego rdzenia (C3-C5). Dlatego problem z wątrobą albo pęcherzykiem żółciowym może dawać ból prawego barku [4-6],
  • żołądek → między łopatkami: nerwy żołądka i przełyku wchodzą do rdzenia w odcinku piersiowym, więc ból z nich bywa odczuwany w plecach, między łopatkami [7],
  • jelito grube, pęcherz moczowy i macica → odcinek lędźwiowy: ich nerwy łączą się z rdzeniem w dolnej części kręgosłupa, dlatego mogą dawać ból odcinka lędźwiowego [8],
  • serce → lewe ramię, szyja, żuchwa: o tym mówi sekcja o pilnej pomocy niżej [9].

Dlatego fizjoterapeuta pyta przy bólu pleców czy barku także o trawienie, wypróżnienia, oddawanie moczu i miesiączki.

Ból rzutowany a ból korzeniowy

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo oba bóle mogą sięgać daleko w kończynę [1]. Przegląd z 2023 roku zestawia następujące cechy [1]:

  • ból rzutowany jest tępy, ćmiący, świdrujący lub uciskający; ból korzeniowy strzelający, przeszywający, jak rażenie prądem [1],
  • ból rzutowany zajmuje szeroki obszar o niewyraźnych granicach, choć z wyczuwalnym „środkiem”; ból korzeniowy biegnie wzdłuż kończyny pasem nie szerszym niż 5-8 cm [1],
  • ból rzutowany nie przebiega według dermatomów, czyli obszarów skóry unerwianych przez jeden korzeń [1],
  • przy bólu rzutowanym może pojawić się nadwrażliwość w obszarze rzutowania; przy bólu korzeniowym często występują drętwienie, osłabienie siły mięśni i osłabienie odruchów [1].

Ból korzeniowy wywołują nieprawidłowe wyładowania w zwoju rdzeniowym lub korzeniu, na przykład uciśniętym przez przepuklinę krążka [1]. Często towarzyszą mu ubytki neurologiczne [1]; taki stan opisuje hasło radikulopatia. Ból rzutowany z odcinka lędźwiowego może jednak sięgać poniżej kolana [1], więc sam zasięg bólu nie rozstrzyga o jego pochodzeniu. Ból rzutowany z kręgosłupa zgłasza według różnych badań 17-84% osób z bólem krzyża [1].

Znaczenie kliniczne

W kręgosłupie najczęstszymi źródłami bólu rzutowanego są krążek międzykręgowy, stawy międzywyrostkowe i staw krzyżowo-biodrowy [1]. Stawy międzywyrostkowe szyjne rzutują najczęściej na kark i bark, piersiowe na plecy i okolicę grzebienia biodrowego, a lędźwiowe na okolicę biodra i uda [1]. Ból ze stawu krzyżowo-biodrowego obejmuje dół pleców i pośladek, a bywa odczuwany w udzie, pachwinie, podudziu, nawet w stopie [1]. Dokładnej mapy, która przypisywałaby każdy obszar bólu jednej strukturze, nie ma [1]. Ból barku nie musi więc pochodzić z barku: bywa rzutowany ze stawów szyjnych [1], a przy ucisku korzenia szyjnego ma charakter korzeniowy, jak w rwie barkowej.

Kiedy ból rzutowany wymaga pilnej pomocy

Ból z narządów wewnętrznych może udawać ból narządu ruchu [9, 10]. Dławica piersiowa typowo rzutuje do klatki piersiowej i lewego ramienia; u kobiet częściej niż u mężczyzn ból pojawia się w plecach, szyi lub żuchwie [9]. Według wytycznych NICE wymagają działania następujące sytuacje [11, 12]:

  • ból w klatce piersiowej albo w ramionach, plecach lub żuchwie trwający dłużej niż 15 minut, zwłaszcza z nudnościami, wymiotami, silnym poceniem lub dusznością, może oznaczać ostry zespół wieńcowy: należy wezwać pomoc pod numerem 112 [11],
  • uciskający ból w szyi, barkach, żuchwie lub ramionach, wywoływany wysiłkiem i ustępujący w spoczynku w ciągu około 5 minut, ma cechy dławicy piersiowej i wymaga oceny lekarskiej; gdy taki ból pojawił się niedawno albo nawraca przy coraz mniejszym wysiłku, NICE zaleca postępować jak przy podejrzeniu ostrego zespołu wieńcowego [11],
  • nowy ból brzucha lub pleców, zwłaszcza z nagłym zasłabnięciem albo utratą przytomności, u osoby po 60. roku życia, palącej, z nadciśnieniem albo ze znanym tętniakiem może oznaczać pęknięcie tętniaka aorty brzusznej: to wskazanie do wezwania pogotowia (112) [12].

Pozostałe objawy alarmowe w bólu kręgosłupa opisuje hasło o czerwonych flagach.

Kontrowersje i ograniczenia wiedzy

Mechanizm bólu rzutowanego nie jest rozstrzygnięty [1]. Teorię reorganizacji kory mózgowej podważyły badania, w których ból rzutowany występował przy rozdzielonej aktywacji kory, a teoria rozwidlonych włókien opiera się głównie na doświadczeniach na zwierzętach [1]. W porównaniu z bólem korzeniowym i neuropatycznym ból rzutowany jest słabo zbadany, a badań wieloośrodkowych brakuje; nie wiadomo, jak często występuje w populacji [1].

Obszary rzutowania z różnych struktur nakładają się, więc na podstawie samego rozkładu bólu trudno wskazać źródło [1]. Sposób dokładnego odróżniania bólu rzutowanego od korzeniowego wymaga dalszych badań [1]. Podobna niepewność dotyczy punktów spustowych: uczestnicy konsensusu uznali, że obszar ich bólu rzutowanego nie ma stałego położenia [3].

Powiązane hasła

Źródła

  1. Jin Q, Chang Y, Lu C, i wsp. Referred pain: characteristics, possible mechanisms, and clinical management. Front Neurol. 2023;14:1104817. doi:10.3389/fneur.2023.1104817. PMID: 37448749
  2. Giamberardino MA. Referred muscle pain/hyperalgesia and central sensitisation. J Rehabil Med. 2003;(41 Suppl):85-88. doi:10.1080/16501960310010205. PMID: 12817663
  3. Fernández-de-Las-Peñas C, Dommerholt J. International Consensus on Diagnostic Criteria and Clinical Considerations of Myofascial Trigger Points: A Delphi Study. Pain Med. 2018;19(1):142-150. doi:10.1093/pm/pnx207. PMID: 29025044
  4. Oliver KA, Ashurst JV. Anatomy, Thorax, Phrenic Nerves. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30020697
  5. Bak TS, Bøgevig S, Christensen AP, i wsp. Phrenic nerve block on severe post-hepatectomy shoulder pain: A randomized, double-blind, placebo-controlled, pilot study. Acta Anaesthesiol Scand. 2021;65(9):1320-1328. doi:10.1111/aas.13928. PMID: 34027992
  6. Littlefield A, Lenahan C. Cholelithiasis: Presentation and Management. J Midwifery Womens Health. 2019;64(3):289-297. doi:10.1111/jmwh.12959. PMID: 30908805
  7. Ehrhardt JD, Weber C, Carey FJ, i wsp. Anatomy, Thorax, Greater Splanchnic Nerves. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 29763202
  8. Sharabi AF, Carey FJ. Anatomy, Abdomen and Pelvis, Splanchnic Nerves. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 32809339
  9. Foreman RD, Garrett KM, Blair RW. Mechanisms of cardiac pain. Compr Physiol. 2015;5(2):929-960. doi:10.1002/cphy.c140032. PMID: 25880519
  10. Gebhart GF, Bielefeldt K. Physiology of Visceral Pain. Compr Physiol. 2016;6(4):1609-1633. doi:10.1002/cphy.c150049. PMID: 27783853
  11. National Institute for Health and Care Excellence. Recent-onset chest pain of suspected cardiac origin: assessment and diagnosis (CG95). 2010, aktualizacja 2016. https://www.nice.org.uk/guidance/cg95
  12. National Institute for Health and Care Excellence. Abdominal aortic aneurysm: diagnosis and management (NG156). 2020. https://www.nice.org.uk/guidance/ng156

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń