Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy
Ból przewlekły
Inne nazwy: chronic pain, ból chroniczny, przewlekły ból, przewlekły ból pierwotny, chronic primary pain, persistent pain
Ból przewlekły (ang. chronic pain) to ból, który utrzymuje się albo nawraca dłużej niż 3 miesiące. Bywa objawem choroby, na przykład zwyrodnienia stawu, a bywa chorobą samą w sobie, gdy żaden uraz ani choroba nie tłumaczą go w pełni.

Spis treści (8)
Definicja i historia pojęcia
Ból to nieprzyjemne doznanie zmysłowe i emocjonalne, związane z uszkodzeniem tkanek albo przypominające takie doznanie [1]. Ważne uzupełnienie definicji mówi, że ból jest zawsze osobistym doświadczeniem, na które wpływają ciało, psychika i otoczenie, a ból to nie to samo co uszkodzenie [1]. Można mieć silny ból przy niewielkim uszkodzeniu i odwrotnie.
Za przewlekły uznaje się ból, który trwa albo nawraca dłużej niż 3 miesiące [2]. Mniej więcej tyle trwa zwykle gojenie tkanek [3]. Ból przewlekły dzieli się na kilka grup [2], między innymi:
- przewlekły ból pierwotny, który nie wynika w pełni z innej choroby,
- przewlekły ból związany z nowotworem,
- przewlekły ból neuropatyczny, czyli z uszkodzonego nerwu (opisany w haśle ból neuropatyczny),
- przewlekły ból po urazie lub operacji,
- przewlekły ból mięśniowo-szkieletowy, który towarzyszy chorobie stawów, kości albo mięśni.
Przewlekły ból pierwotny rozpoznaje się, gdy ból trwa ponad 3 miesiące, wiąże się z wyraźnym cierpieniem albo ograniczeniem codziennego życia i nie tłumaczy go lepiej inna choroba [4]. Przykładem jest fibromialgia [2]. Oba rodzaje, ból pierwotny i wtórny, mogą występować razem, a ocena może się z czasem zmienić [5].
Jak często występuje
Ból przewlekły jest bardzo częsty: dotyczy mniej więcej co trzeciej do co drugiej dorosłej osoby, a u wielu z nich wyraźnie utrudnia życie [6, 7]. Częściej dotyka kobiety i osoby starsze [6]. Często łączy się z depresją i trudnościami w pracy [7].
Mechanizm
Ciało, psychika i otoczenie
Ból przewlekły tłumaczy się dziś modelem biopsychospołecznym: na ból wpływają jednocześnie ciało, psychika i otoczenie [4, 8]. Dobrze pokazuje to przykład z dzieciństwa. Dwoje dzieci przewraca się na placu zabaw. Do jednego mama spokojnie mówi: „Nic się nie stało, wstajemy i idziemy dalej”. Do drugiego mama podbiega przestraszona: „Ojej, krew leci, biedactwo, pokaż, ojej!”. To drugie dziecko uczy się, że upadek i ból to coś groźnego, i może potem przez całe życie odczuwać ból silniej i bardziej się go bać. Doświadczenia, emocje i reakcje otoczenia kształtują to, jak mózg ocenia sygnały bólowe [8].
Dlaczego stres nasila ból
Przewlekły stres sprawia, że układ nerwowy działa w trybie ciągłej czujności. Czynniki psychologiczne, takie jak stres, lęk czy obniżony nastrój, wpływają na procesy w mózgu, które przetwarzają ból [8]. W efekcie ten sam bodziec może boleć bardziej. To zjawisko jest bliskie temu, co opisuje hasło sensytyzacja centralna. Dlatego fizjoterapeuta pyta też o pracę, stresujące wydarzenia, relacje z bliskimi i przebyte urazy [5].
Po stronie ciała źródłem bólu bywa utrzymujące się podrażnienie tkanek, na przykład w chorobie stawów [9], albo uszkodzenie nerwu [2]. Duże znaczenie ma też sen: problemy ze snem zwiększają ryzyko przewlekłego bólu mięśni i stawów, a ból z kolei pogarsza sen [10].
Strach przed ruchem
Ból może wywołać lęk przed ruchem, nazywany kinezjofobią [11]. Ludzie reagują na ten lęk na dwa sposoby: jedni stopniowo wracają do ruchu, co z czasem zmniejsza lęk, a inni unikają ruchu, co lęk podtrzymuje [11]. Unikanie prowadzi do nadmiernego wsłuchiwania się w ciało, sztywnego, ostrożnego poruszania się i utraty sprawności [11].
Przykład: osoba po operacji kolana boi się obciążać operowaną nogę, „żeby się nic nie stało”. Przenosi ciężar na drugą nogę, chodzi inaczej i zmienia sposób poruszania się całego ciała. Zdrowa noga dostaje powtarzające się, nadmierne obciążenie i po pewnym czasie zaczyna boleć. Dlatego ważne jest, żeby oduczyć mózg takiego unikania i stopniowo wracać do normalnego ruchu.
Większy lęk przed ruchem wiąże się z silniejszym bólem i większą niesprawnością [12].
Znaczenie kliniczne
Wytyczne zalecają, by rozważyć przewlekły ból pierwotny, gdy nie ma jasnej przyczyny albo ból jest nieproporcjonalny do urazu czy choroby [5]. Warto wiedzieć, że objawy mogą się wahać i zaostrzać, a jakość życia może się poprawić, nawet gdy ból nie znika całkiem [5].
W przewlekłym bólu pierwotnym wytyczne zalecają albo dopuszczają [5]:
- regularny ruch i program ćwiczeń, najlepiej pod okiem specjalisty,
- terapię psychologiczną, na przykład terapię akceptacji i zaangażowania albo poznawczo-behawioralną,
- akupunkturę lub suche igłowanie.
Pomaga też edukacja o tym, jak działa ból: zmniejsza lęk przed ruchem [13]. W gabinecie przy bólu przewlekłym stosuje się terapię manualną, suche igłowanie, akupunkturę i pinoterapię, a także rozmowę o bólu i stopniowy powrót do ruchu.
Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
Ból przewlekły to nie jedna choroba, tylko wiele różnych stanów, a jego mechanizmy wciąż się bada [5]. Dlatego każdą osobę ocenia się indywidualnie: liczy się dokładny wywiad, badanie i to, co dzieje się w życiu pacjenta.
Praktyczne wnioski:
- ból nie zawsze oznacza uszkodzenie: silny ból może pojawić się przy zdrowych tkankach [1],
- stres, sen i emocje wpływają na odczuwanie bólu [8, 10],
- unikanie ruchu podtrzymuje ból, a stopniowy powrót do aktywności pomaga [11],
- jakość życia może się poprawić, nawet gdy ból całkiem nie znika [5].
Kiedy zgłosić się do fizjoterapeuty
Gdy ból trwa dłużej niż kilka tygodni albo wraca i utrudnia pracę, sen czy aktywność. W przewlekłym bólu zaleca się ruch i utrzymywanie aktywności [5]. Najpierw potrzebna jest ocena lekarska, gdy przyczyna bólu nie była dotąd sprawdzona albo pojawiły się nowe objawy, na przykład gorączka czy niewyjaśnione chudnięcie (więcej w haśle o czerwonych flagach).
Najczęstsze pytania
Jakie są przyczyny przewlekłych bólów mięśni?
Przewlekły ból mięśni bywa objawem innej choroby: zapalnej, zwyrodnieniowej albo neurologicznej [9], i wtedy leczy się przede wszystkim tę chorobę [5]. Gdy żadna choroba go nie tłumaczy, a ból trwa ponad 3 miesiące i utrudnia życie, mówi się o przewlekłym bólu pierwotnym [4]. Na ból mięśni wpływają też stres, sen i ilość ruchu [8, 10].
Czym jest fibromialgia?
To postać przewlekłego bólu pierwotnego, w której ból jest rozlany i obejmuje wiele okolic ciała [5]. U osób z fibromialgią słabiej działają naturalne mechanizmy hamowania bólu w układzie nerwowym [14]. Pomagają ruch i terapia psychologiczna, a także metody zmniejszające ból [5].
Wizyta w gabinecie
Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.
- Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł
Powiązane hasła
Źródła
- Raja SN, Carr DB, Cohen M, i wsp. The revised International Association for the Study of Pain definition of pain: concepts, challenges, and compromises. Pain. 2020;161(9):1976-1982. doi:10.1097/j.pain.0000000000001939. PMID: 32694387
- Treede RD, Rief W, Barke A, i wsp. Chronic pain as a symptom or a disease: the IASP Classification of Chronic Pain for the International Classification of Diseases (ICD-11). Pain. 2019;160(1):19-27. doi:10.1097/j.pain.0000000000001384. PMID: 30586067
- Geneen LJ, Moore RA, Clarke C, i wsp. Physical activity and exercise for chronic pain in adults: an overview of Cochrane Reviews. Cochrane Database Syst Rev. 2017;4(4):CD011279. doi:10.1002/14651858.CD011279.pub3. PMID: 28436583
- Nicholas M, Vlaeyen JWS, Rief W, i wsp. The IASP classification of chronic pain for ICD-11: chronic primary pain. Pain. 2019;160(1):28-37. doi:10.1097/j.pain.0000000000001390. PMID: 30586068
- National Institute for Health and Care Excellence. Chronic pain (primary and secondary) in over 16s: assessment of all chronic pain and management of chronic primary pain (NG193). 2021. https://www.nice.org.uk/guidance/ng193
- Fayaz A, Croft P, Langford RM, i wsp. Prevalence of chronic pain in the UK: a systematic review and meta-analysis of population studies. BMJ Open. 2016;6(6):e010364. doi:10.1136/bmjopen-2015-010364. PMID: 27324708
- Breivik H, Collett B, Ventafridda V, i wsp. Survey of chronic pain in Europe: prevalence, impact on daily life, and treatment. Eur J Pain. 2006;10(4):287-333. doi:10.1016/j.ejpain.2005.06.009. PMID: 16095934
- Gatchel RJ, Peng YB, Peters ML, i wsp. The biopsychosocial approach to chronic pain: scientific advances and future directions. Psychol Bull. 2007;133(4):581-624. doi:10.1037/0033-2909.133.4.581. PMID: 17592957
- Perrot S, Cohen M, Barke A, i wsp. The IASP classification of chronic pain for ICD-11: chronic secondary musculoskeletal pain. Pain. 2019;160(1):77-82. doi:10.1097/j.pain.0000000000001389. PMID: 30586074
- Runge N, Ahmed I, Saueressig T, i wsp. The bidirectional relationship between sleep problems and chronic musculoskeletal pain: a systematic review with meta-analysis. Pain. 2024;165(11):2455-2467. doi:10.1097/j.pain.0000000000003279. PMID: 38809241
- Vlaeyen JWS, Linton SJ. Fear-avoidance and its consequences in chronic musculoskeletal pain: a state of the art. Pain. 2000;85(3):317-332. doi:10.1016/S0304-3959(99)00242-0. PMID: 10781906
- Luque-Suarez A, Martinez-Calderon J, Falla D. Role of kinesiophobia on pain, disability and quality of life in people suffering from chronic musculoskeletal pain: a systematic review. Br J Sports Med. 2019;53(9):554-559. doi:10.1136/bjsports-2017-098673. PMID: 29666064
- Watson JA, Ryan CG, Cooper L, i wsp. Pain Neuroscience Education for Adults With Chronic Musculoskeletal Pain: A Mixed-Methods Systematic Review and Meta-Analysis. J Pain. 2019;20(10):1140.e1-1140.e22. doi:10.1016/j.jpain.2019.02.011. PMID: 30831273
- O'Brien AT, Deitos A, Triñanes Pego Y, i wsp. Defective Endogenous Pain Modulation in Fibromyalgia: A Meta-Analysis of Temporal Summation and Conditioned Pain Modulation Paradigms. J Pain. 2018;19(8):819-836. doi:10.1016/j.jpain.2018.01.010. PMID: 29454976
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.