Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica
Osteofity
Inne nazwy: osteophytes, spondylophytes, osteofitoza, narośla kostne, wyrośla kostne, zaostrzenie krawędzi trzonów, dzioby kostne
Osteofity (ang. osteophytes) to wyrośla kostne na brzegach stawów i trzonów kręgów, typowy element choroby zwyrodnieniowej. W zdjęciach RTG widać je u wielu dorosłych, zwłaszcza starszych. Same zwykle nie są źródłem bólu; znaczenie mają głównie wtedy, gdy zwężają miejsce dla nerwów.

Spis treści (7)
Definicja i historia pojęcia
Powstawanie osteofitów jest ściśle związane z uszkodzeniem chrząstki stawowej [1]. Należy do najczęstszych cech choroby zwyrodnieniowej stawów, choć według przeglądu z 2007 roku może powstać także bez wyraźnego uszkodzenia chrząstki [1].
W kręgosłupie osteofity tworzą się na krawędziach trzonów kręgów, zarówno z przodu, jak i z tyłu, a w odcinku szyjnym także przy wyrostkach haczykowatych, czyli w stawach unkowertebralnych [2]. Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa tradycyjnie opisuje się jako połączenie zwężenia przestrzeni międzykręgowej z osteofitami na trzonach [3]. Jedynymi prawdziwymi stawami maziowymi kręgosłupa są jednak stawy międzywyrostkowe, w których zwyrodnienie przebiega podobnie jak w stawach kończyn [3].
Opis w badaniu obrazowym
W opisach zdjęć pojawia się kilka nazw tego samego zjawiska: „osteofity brzeżne”, „osteofitoza krawędzi trzonów”, „zaostrzenie krawędzi trzonów” albo „dzioby kostne”. Chodzi o wyrośla kostne na trzonach kręgów, typowe dla zmian zwyrodnieniowych [2].
W większości badań związek osteofitów z bólem krzyża jest słaby [4, 5]. Metaanaliza 28 badań (26 107 osób) wykazała wyraźny związek bólu ze zwężeniem przestrzeni międzykręgowej, a dla osteofitów i zmian zwyrodnieniowych trzonów tylko umiarkowany [5]. W kohorcie 650 kobiet w średnim wieku liczba odcinków z osteofitami i innymi zmianami w RTG nie wiązała się z nasileniem niesprawności z powodu bólu krzyża, ani w chwili badania, ani po 6 latach [4].
Osteofity trzeba odróżnić od innych zmian kostnych [6, 7]. W zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa powstają syndesmofity, charakterystyczne dla tej choroby zapalnej; nowe pojawiają się u około jednej trzeciej chorych w ciągu 2 lat [6]. W rozlanej idiopatycznej hiperostozie szkieletu (ang. DISH, choroba Forestiera) widać „spływające” skostnienia wzdłuż przedniej powierzchni co najmniej 4 kolejnych trzonów [7].
Mechanizm
Osteofity powstają głównie z komórek prekursorowych okostnej [1]. Ich tworzenie pobudzają czynniki wzrostu z rodziny TGF-β [1]. Osteofity mogą wpływać zarówno na funkcję mechaniczną stawu, jak i na objawy [1].
W kręgosłupie osteofity na trzonach towarzyszą zwykle zwężeniu przestrzeni międzykręgowej, czyli zwyrodnieniu krążków [3]. Utratę wody przez krążek, widoczną w rezonansie, opisuje hasło o dehydratacji krążka. Część osób ma też ogólną skłonność do tworzenia kości [8]. W badaniu 663 zdjęć miednicy osteofity współwystępowały z wyroślami w przyczepach ścięgien (entezofitami), a te z kolei z większą gęstością kości [8].
Przyczyny rozlanej hiperostozy nie wyjaśniono, ale silnie wiąże się ono z cukrzycą i innymi zaburzeniami metabolicznymi, a dotyczy nawet 32,5% badanych populacji [7].
Znaczenie kliniczne
Objawy osteofitów zależą od tego, z jakimi sąsiednimi strukturami się stykają [2]. Tylne osteofity mogą zwężać kanał kręgowy i uciskać rdzeń, a osteofity przy wyrostkach haczykowatych mogą uciskać tętnicę kręgową [2]. Osteofity razem z obniżeniem krążka i zmianami w stawach międzywyrostkowych mogą zwężać zachyłek boczny kanału i otwór międzykręgowy, a przez to uciskać korzeń nerwowy [9]. Taki ucisk daje jednostronne objawy radikulopatii [9].
W odcinku szyjnym ucisk korzenia opisuje hasło o dyskopatii szyjnej. Przegląd na temat radikulopatii szyjnej podkreśla, że zmiany zwyrodnieniowe w badaniach obrazowych są powszechne, więc rozpoznanie wymaga zgodności obrazu z objawami; u 75-90% chorych objawy poprawiają się bez operacji [10].
W odcinku lędźwiowym osteofity i zmiany stawów międzywyrostkowych należą do przyczyn stenozy kanału kręgowego [9]. Zwężenie kanału w badaniu obrazowym jest jednak częste także u starszych osób bez żadnych objawów [11].
Duże przednie osteofity szyjne, zwłaszcza w rozlanej hiperostozie, mogą utrudniać połykanie [2, 7]. W przeglądzie 22 badań (119 chorych) operacja usunięcia takich osteofitów zmniejszyła zaburzenia połykania u 89% osób, a gorsze wyniki miały osoby z dłużej trwającymi i cięższymi objawami [12]. Sztywny kręgosłup w hiperostozie łatwiej też łamie się przy niewielkim urazie [7].
Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają objawy ucisku rdzenia w odcinku szyjnym: pogorszenie sprawności rąk i niepewny chód [13]. Lekarza trzeba też odwiedzić przy narastającym osłabieniu kończyny [14] albo postępujących zaburzeniach połykania [2, 7].
Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
Nie ma zgody, ile bólu można przypisać samym osteofitom [4, 5, 15]. Przeglądy i badania kohortowe dają wyniki od braku związku po związek umiarkowany, a autorzy wskazują na brak uzgodnionych kryteriów rozpoznania zwyrodnienia kręgosłupa [4, 5, 15]. Autorzy badania kohortowego uznali swoje wyniki za kolejny argument przeciw rutynowemu wykonywaniu zdjęć odcinka lędźwiowego [4].
Nie ustalono też swoistego leczenia zachowawczego zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa [3]. Przegląd o osteofitach kręgosłupa opisuje postępowanie od leczenia zachowawczego z lekami przeciwzapalnymi do chirurgicznego usunięcia, gdy wyrośl uciska ważne struktury [2]. W przewlekłym bólu krzyża przy zmianach zwyrodnieniowych przedmiotem badań jest przede wszystkim terapia ruchem, dająca w badaniach umiarkowaną korzyść [3]; postępowanie w takim bólu opisuje hasło o niespecyficznym bólu dolnego odcinka kręgosłupa.
Najczęstsze pytania
Co oznacza zaostrzenie krawędzi trzonów kręgów?
To opis osteofitów, czyli wyrośli kostnych na trzonach kręgów [2]. Należą do typowych zmian zwyrodnieniowych, których częstość w odcinku lędźwiowym szacuje się na 40-85% [3]. Sam taki opis, bez objawów ucisku nerwów, nie jest wskazaniem do leczenia, a związek tych zmian z bólem jest słaby [4, 5].
Jakie objawy dają osteofity?
Najczęściej żadnych. Osteofity i inne zmiany w RTG kręgosłupa lędźwiowego nie wiązały się w dużej kohorcie z nasileniem niesprawności z powodu bólu krzyża [4]. Objawy pojawiają się, gdy wyrośl uciska korzeń nerwowy (ból promieniujący, osłabienie mięśni, osłabienie odruchów), rdzeń kręgowy (niezgrabność rąk, niepewny chód) albo przełyk (trudności w połykaniu) [2, 13, 14].
Jak leczy się osteofity kręgosłupa?
Samych osteofitów zwykle się nie leczy, bo nie ma metod zachowawczych, które by je usuwały [3]. Leczy się objawy: ból krzyża przede wszystkim ruchem, a ucisk korzenia najczęściej zachowawczo, bo u 75-90% osób z radikulopatią szyjną objawy poprawiają się bez operacji [3, 10]. Chirurgiczne usunięcie rozważa się przy ucisku rdzenia, nerwu albo przełyku [2].
Powiązane hasła
Źródła
- van der Kraan PM, van den Berg WB. Osteophytes: relevance and biology. Osteoarthritis Cartilage. 2007;15(3):237-44. doi:10.1016/j.joca.2006.11.006. PMID: 17204437
- Klaassen Z, Tubbs RS, Apaydin N, i wsp. Vertebral spinal osteophytes. Anat Sci Int. 2011;86(1):1-9. doi:10.1007/s12565-010-0080-8. PMID: 20383671
- Goode AP, Carey TS, Jordan JM. Low back pain and lumbar spine osteoarthritis: how are they related? Curr Rheumatol Rep. 2013;15(2):305. doi:10.1007/s11926-012-0305-z. PMID: 23307577
- Chen L, Perera RS, Radojcic MR, i wsp. Association of Lumbar Spine Radiographic Changes With Severity of Back Pain-Related Disability Among Middle-aged, Community-Dwelling Women. JAMA Netw Open. 2021;4(5):e2110715. doi:10.1001/jamanetworkopen.2021.10715. PMID: 34014327
- Raastad J, Reiman M, Coeytaux R, i wsp. The association between lumbar spine radiographic features and low back pain: a systematic review and meta-analysis. Semin Arthritis Rheum. 2015;44(5):571-585. doi:10.1016/j.semarthrit.2014.10.006. PMID: 25684125
- Tan S, Wang R, Ward MM. Syndesmophyte growth in ankylosing spondylitis. Curr Opin Rheumatol. 2015;27(4):326-32. doi:10.1097/BOR.0000000000000179. PMID: 26002023
- Le HV, Wick JB, Van BW, i wsp. Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis of the Spine: Pathophysiology, Diagnosis, and Management. J Am Acad Orthop Surg. 2021;29(24):1044-1051. doi:10.5435/JAAOS-D-20-01344. PMID: 34559699
- Hardcastle SA, Dieppe P, Gregson CL, i wsp. Osteophytes, enthesophytes, and high bone mass: a bone-forming triad with potential relevance in osteoarthritis. Arthritis Rheumatol. 2014;66(9):2429-39. doi:10.1002/art.38729. PMID: 24910132
- Munakomi S, Cruz R. Lumbar Spinal Stenosis. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 30285388
- Woods BI, Hilibrand AS. Cervical radiculopathy: epidemiology, etiology, diagnosis, and treatment. J Spinal Disord Tech. 2015;28(5):E251-9. doi:10.1097/BSD.0000000000000284. PMID: 25985461
- Lurie J, Tomkins-Lane C. Management of lumbar spinal stenosis. BMJ. 2016;352:h6234. doi:10.1136/bmj.h6234. PMID: 26727925
- Gendreau JL, Sheaffer K, Bennett J, i wsp. Timing of Surgical Intervention for Dysphagia in Patients With Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Clin Spine Surg. 2021;34(6):220-227. doi:10.1097/BSD.0000000000001105. PMID: 33239502
- McCormick JR, Sama AJ, Schiller NC, i wsp. Cervical Spondylotic Myelopathy: A Guide to Diagnosis and Management. J Am Board Fam Med. 2020;33(2):303-313. doi:10.3122/jabfm.2020.02.190195. PMID: 32179614
- Margetis K, Magnus W, Mesfin FB. Cervical Radiculopathy. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 28722858
- Chamoro M, de Luca K, Ozbulut O, i wsp. Association between clinical findings and the presence of lumbar spine osteoarthritis imaging features: A systematic review. Osteoarthritis Cartilage. 2023;31(9):1158-1175. doi:10.1016/j.joca.2023.04.014. PMID: 37150286
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.