Baza wiedzy · Kręgosłup i miednica
Kręgozmyk (spondylolisteza)
Inne nazwy: spondylolisthesis, spondylolisteza, kręgozmyk cieśniowy, kręgozmyk zwyrodnieniowy, kręgozmyk rzekomy, ześlizg kręgu
Kręgozmyk (łac. spondylolisthesis) to przesunięcie trzonu kręgu względem kręgu leżącego niżej, najczęściej ku przodowi w dolnym odcinku lędźwiowym. Często jest przypadkowym znaleziskiem w badaniu obrazowym, bez żadnych objawów, a groźny bywa rzadko: przy ucisku nerwów albo po urazie.

Spis treści (11)
Epidemiologia
Nazwa pochodzi z greki: spondylos to kręg, a olisthesis ześlizg [1]. Kręg może się przesunąć do przodu, w bok albo do tyłu; klinicznie najważniejsze jest przesunięcie ku przodowi w odcinku lędźwiowym i na granicy L5-S1 [1].
Kręgozmyk i kręgoszczelina (ang. spondylolysis), czyli przerwanie wąskiej części łuku kręgu, są częste [2, 3]. Kręgoszczelinę ma mniej więcej co dziesiąty dorosły, częściej mężczyźni, a kręgozmyk zwyrodnieniowy częściej dotyczy kobiet i z wiekiem pojawia się coraz częściej [2].
Z latami kręgozmyk zwyrodnieniowy pojawia się u części osób, które wcześniej go nie miały [4]. Kręgoszczelina dotyczy prawie zawsze ostatniego kręgu lędźwiowego (L5), rzadziej L4 [3]. U młodzieży uprawiającej sport ból odcinka lędźwiowego jest częsty, a kręgoszczelina i kręgozmyk należą do jego rozpoznawalnych przyczyn [5].
Przyczyny i mechanizm
Podstawą podziału jest klasyfikacja Wiltse'a z 1976 roku [3]. Wyróżnia ona kręgozmyk dysplastyczny (wrodzony niedorozwój wyrostka stawowego górnego kości krzyżowej), cieśniowy (uszkodzenie części międzywyrostkowej łuku, czyli cieśni), zwyrodnieniowy, urazowy, patologiczny (choroba kości tylnej części łuku) i jatrogenny, czyli po operacji kręgosłupa [3].
Kręgozmyk cieśniowy zaczyna się od przeciążenia kości [3]. Powtarzany stres kostny prowadzi do przebudowy kości i zmęczeniowego złamania cieśni [3], a z czasem kręg może się ześlizgnąć do przodu [6]. Kręgoszczelina widoczna na zdjęciu RTG łączy się z kręgozmykiem w około 25% przypadków [3]. W przeglądzie 26 badań jedynym czynnikiem z umiarkowanie mocnymi i spójnymi dowodami na przejście kręgoszczeliny w kręgozmyk było zwyrodnienie krążka [7]; jego wczesną cechę opisuje hasło o dehydratacji krążka. Incydencja miednicy i duża lordoza miały poparcie tylko częściowe [7]; ich znaczenie wyjaśnia hasło o hiperlordozie.
Kręgozmyk zwyrodnieniowy powstaje bez przerwania łuku, na skutek niestabilności stawów międzywyrostkowych [3]. W polskich opisach bywa nazywany kręgozmykiem rzekomym. Przegląd czynników predysponujących wymienia wiek, płeć żeńską, masę ciała, gęstość mineralną kości, pochodzenie etniczne i gospodarkę hormonalną; autorzy zaznaczają, że znaczenie poszczególnych czynników pozostaje sporne [8].
Ześlizg może zwężać kanał kręgowy i otwory międzykręgowe, a przez to uciskać korzenie nerwowe [6].
Klasyfikacja
Wielkość przesunięcia opisuje skala Meyerdinga, oparta na bocznym zdjęciu RTG [3]. Wyraża ona w procentach przesunięcie kręgu wyższego względem niższego [3, 6]:
- stopień I: poniżej 25% [3, 6],
- stopień II: 25-50% [3, 6],
- stopień III: 50-75% [3, 6],
- stopień IV: od 75% do przesunięcia o całą długość trzonu [3, 6],
- stopień V, czyli spondyloptoza: całkowita utrata kontaktu trzonów; ten stopień dodano później, nie było go w pierwotnej skali [3].
W opisie badania pojawia się też „kręgozmyk przedni” (przesunięcie ku przodowi) albo tyłozmyk (ang. retrolisthesis), czyli przesunięcie kręgu do tyłu [1].
Objawy
Kręgozmyk może przebiegać bez objawów [1]. W badaniu Framingham ani kręgoszczelina, ani kręgozmyk cieśniowy, ani zwyrodnieniowy nie wiązały się z bólem krzyża w ostatnim roku [2]. W metaanalizie badań rezonansu u osób do 50. roku życia kręgozmyk nie był częstszy u osób z bólem krzyża niż bez bólu, choć sama kręgoszczelina była [9].
Gdy objawy są, zwykle mają charakter przewlekły [6]. Najczęściej jest to ból krzyża, z bólem nogi albo bez niego [6]. Ucisk korzenia nerwowego daje ból promieniujący do kończyny, opisany w haśle o radikulopatii [1]. Przy zwężeniu kanału typowe jest chromanie neurogenne: ból pośladków lub nóg nasilający się przy staniu, chodzeniu i odchylaniu tułowia do tyłu, a słabnący przy pochyleniu do przodu, siedzeniu i leżeniu [10].
Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
Kręgozmyk zwyrodnieniowy rozpoznaje się zwykle na podstawie rezonansu i zdjęć RTG na stojąco [11]. W badaniu fizykalnym najbardziej przydatne okazało się wyczuwanie „schodka” między wyrostkami kolczystymi [12]. Przegląd badań nad testami klinicznymi podaje dla tego testu czułość 0,60-0,88 i swoistość 0,87-1,00 [12], ale przegląd dotyczący sportowców opiera to na jednym badaniu o niskim ryzyku błędu [5]. Test stania na jednej nodze z przeprostem nie ma wartości w rozpoznawaniu kręgoszczeliny [12].
Ważna jest pozycja podczas badania obrazowego [11]. Rezonans robi się w leżeniu i w tej pozycji kręgozmyk bywa niewidoczny [11]. W badaniu osób ze zmianami zwyrodnieniowymi mniej więcej co czwarty kręgozmyk widoczny na zdjęciu RTG zrobionym na stojąco nie był widoczny w rezonansie zrobionym na leżąco [11]. Autorzy uznali, że boczne zdjęcie na stojąco powinno być standardem [11].
Chromanie neurogenne występuje też w stenozie kanału kręgowego bez kręgozmyku [10]. Inne przyczyny bólu krzyża i nogi opisują hasła o przepuklinie krążka i o niespecyficznym bólu dolnego odcinka kręgosłupa. Wytyczne NICE przypominają, by przy nowych albo zmieniających się objawach wykluczyć nowotwór, zakażenie, uraz i chorobę zapalną kręgosłupa [13].
Kiedy pilnie do lekarza
Objawy zwężenia kanału kręgowego rzadko narastają gwałtownie [10]. Inaczej jest, gdy przesunięcie powstaje nagle, po urazie albo przy przerzucie nowotworu: wtedy mogą wystąpić ubytki neurologiczne, łącznie z utratą kontroli nad pęcherzem i jelitami [6]. Objawy wymagające działania:
- zaburzenia oddawania moczu lub stolca, drętwienie krocza i pośladków („w kształcie siodła”) albo zaburzenia funkcji seksualnych: od razu SOR, bo mogą oznaczać zespół ogona końskiego [14, 15],
- ból pleców po poważnym urazie, na przykład upadku albo wypadku, zwłaszcza z drętwieniem lub osłabieniem nóg: SOR [6, 13, 16],
- narastające osłabienie mięśni nogi albo szerzące się drętwienie: lekarz tego samego dnia [15],
- ból pleców z gorączką albo ból stały, nasilający się w nocy (możliwe zakażenie): lekarz tego samego dnia [13, 17],
- nowy ból pleców u osoby z chorobą nowotworową obecnie lub w przeszłości: lekarz w ciągu kilku dni [6, 13, 16].
Szerszą listę objawów alarmowych zawiera hasło o czerwonych flagach, a objawy ucisku ogona końskiego opisuje hasło o zespole ogona końskiego.
Postępowanie i co mówią badania
Leczenie zaczyna się od metod zachowawczych [10]. Ból odcinka lędźwiowego przy kręgozmyku może mieć wiele przyczyn, dlatego terapię dobiera się po wywiadzie i badaniu. W gabinecie podstawą jest terapia manualna, a także suche igłowanie, akupunktura i pinoterapia: zmniejszają ból i napięcie mięśni, a ćwiczenia do domu utrwalają efekt. Pasy i gorsety nie są zalecane [13].
Operację rozważa się, gdy mimo leczenia zachowawczego utrzymują się uciążliwe objawy, zwłaszcza zwężenia kanału [10]. Przy stenozie kanału jest to prawie zawsze zabieg planowy [10]. W dużym badaniu wyniki operacji i leczenia zachowawczego w kręgozmyku zwyrodnieniowym nie różniły się wyraźnie w głównej analizie [18].
Gdy operacja jest potrzebna, dodanie usztywnienia kręgosłupa do odbarczenia kanału nie poprawiało wyników [19].
Rokowanie
U większości osób kręgozmyk się nie pogłębia [4]. W przeglądzie 10 badań kręgozmyku zwyrodnieniowego ześlizg postępował u 12-34% chorych w ciągu 4-25 lat, a u dwóch trzecich pozostawał bez zmian [4]. Nowszy przegląd, obejmujący także kręgozmyk cieśniowy, szacuje postęp ześlizgu na około jedną trzecią chorych w długiej obserwacji [20].
Postęp ześlizgu na zdjęciu nie musi oznaczać nasilenia objawów, bo sam kręgozmyk słabo wiąże się z bólem [2, 9]. Przy zwężeniu kanału objawy często falują albo stopniowo słabną [10].
Kiedy zgłosić się do fizjoterapeuty
Do fizjoterapeuty warto trafić, gdy kręgozmyk daje ból krzyża albo nóg ograniczający chodzenie, pracę lub sen, a lekarz nie stwierdził wskazań do pilnego leczenia. W bólu krzyża wytyczne NICE zalecają ćwiczenia [13], a w kręgozmyku badano ćwiczenia stabilizujące, z obiecującym, ale niepewnym wynikiem [21]. Objawy z listy „Kiedy pilnie do lekarza” wymagają najpierw oceny lekarskiej [13, 15]. Pierwsza wizyta w gabinecie na Mokotowie trwa około 60 minut: wywiad, badanie funkcjonalne z oceną tolerancji pozycji i ruchu, terapia i zalecenia; gdy zalecenia obejmują ćwiczenia, opisuje je karta plan ćwiczeń. Termin sprawdzisz w Booksy (otwiera się w nowej karcie).
Najczęstsze pytania
Czy kręgozmyk jest niebezpieczny?
Zwykle nie. Kręgoszczelina lub kręgozmyk są u wielu dorosłych przypadkowym znaleziskiem, niezwiązanym z bólem [2], a u dwóch trzecich osób z kręgozmykiem zwyrodnieniowym ześlizg latami się nie zmienia [4]. Pilnej pomocy wymagają zaburzenia oddawania moczu lub stolca, drętwienie krocza, narastające osłabienie nóg oraz ból po urazie [6, 14].
Czym różni się kręgozmyk od tyłozmyku?
Kierunkiem przesunięcia. W kręgozmyku przednim kręg wysuwa się ku przodowi względem kręgu niższego, a w tyłozmyku (ang. retrolisthesis) cofa się do tyłu [1]. Klinicznie najczęściej opisuje się przesunięcie ku przodowi w odcinku lędźwiowym, zwłaszcza na poziomie L5-S1 [1]. Oba opisy wymagają zestawienia z objawami, bo w badaniach populacyjnych sam kręgozmyk nie wiązał się z bólem krzyża [2, 9].
Wizyta w gabinecie
Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.
- Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł
Powiązane hasła
Źródła
- Margetis K, Gillis CC. Spondylolisthesis. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 28613518
- Kalichman L, Kim DH, Li L, i wsp. Spondylolysis and spondylolisthesis: prevalence and association with low back pain in the adult community-based population. Spine (Phila Pa 1976). 2009;34(2):199-205. doi:10.1097/BRS.0b013e31818edcfd. PMID: 19139672
- Pereira Duarte M, Camino Willhuber GO. Pars Interarticularis Injury. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 31424775
- Atalay B, Gadjradj PS, Sommer FS, i wsp. Natural History of Degenerative Spondylolisthesis: A Systematic Review and Meta-analysis. World Neurosurg. 2023;176:e634-e643. doi:10.1016/j.wneu.2023.05.112. PMID: 37271258
- Grødahl LH, Fawcett L, Nazareth M, i wsp. Diagnostic utility of patient history and physical examination data to detect spondylolysis and spondylolisthesis in athletes with low back pain: A systematic review. Man Ther. 2016;24:7-17. doi:10.1016/j.math.2016.03.011. PMID: 27317501
- Burton MR, Dowling TJ, Mesfin FB. Isthmic Spondylolisthesis. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 28722876
- Sima S, Chen X, Sheldrick K, i wsp. Imaging predictors of progression of lumbar spondylolysis to spondylolisthesis: a systematic review. Spine J. 2024;24(8):1431-1442. doi:10.1016/j.spinee.2024.03.010. PMID: 38499064
- Mazurek M, Kulesza B, Gołębiowska N, i wsp. Factors Predisposing to The Formation of Degenerative Spondylolisthesis-A Narrative Review. Medicina (Kaunas). 2023;59(8):1430. doi:10.3390/medicina59081430. PMID: 37629720
- Brinjikji W, Diehn FE, Jarvik JG, i wsp. MRI Findings of Disc Degeneration are More Prevalent in Adults with Low Back Pain than in Asymptomatic Controls: A Systematic Review and Meta-Analysis. AJNR Am J Neuroradiol. 2015;36(12):2394-9. doi:10.3174/ajnr.A4498. PMID: 26359154
- Lurie J, Tomkins-Lane C. Management of lumbar spinal stenosis. BMJ. 2016;352:h6234. doi:10.1136/bmj.h6234. PMID: 26727925
- Segebarth B, Kurd MF, Haug PH, i wsp. Routine Upright Imaging for Evaluating Degenerative Lumbar Stenosis: Incidence of Degenerative Spondylolisthesis Missed on Supine MRI. J Spinal Disord Tech. 2015;28(10):394-7. doi:10.1097/BSD.0000000000000205. PMID: 25353204
- Alqarni AM, Schneiders AG, Cook CE, i wsp. Clinical tests to diagnose lumbar spondylolysis and spondylolisthesis: A systematic review. Phys Ther Sport. 2015;16(3):268-75. doi:10.1016/j.ptsp.2014.12.005. PMID: 25797410
- National Institute for Health and Care Excellence. Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NG59). 2016, aktualizacja 2026. https://www.nice.org.uk/guidance/ng59
- Fraser S, Roberts L, Murphy E. Cauda equina syndrome: a literature review of its definition and clinical presentation. Arch Phys Med Rehabil. 2009;90(11):1964-8. doi:10.1016/j.apmr.2009.03.021. PMID: 19887225
- Kuris EO, McDonald CL, Palumbo MA, i wsp. Evaluation and Management of Cauda Equina Syndrome. Am J Med. 2021;134(12):1483-1489. doi:10.1016/j.amjmed.2021.07.021. PMID: 34473966
- Downie A, Williams CM, Henschke N, i wsp. Red flags to screen for malignancy and fracture in patients with low back pain: systematic review. BMJ. 2013;347:f7095. doi:10.1136/bmj.f7095. PMID: 24335669
- Fantoni M, Trecarichi EM, Rossi B, i wsp. Epidemiological and clinical features of pyogenic spondylodiscitis. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2012;16 Suppl 2:2-7. PMID: 22655478
- Oster BA, Kikanloo SR, Levine NL, i wsp. Systematic Review of Outcomes Following 10-Year Mark of Spine Patient Outcomes Research Trial (SPORT) for Degenerative Spondylolisthesis. Spine (Phila Pa 1976). 2020;45(12):820-824. doi:10.1097/BRS.0000000000003485. PMID: 32205705
- Kaiser R, Kantorová L, Langaufová A, i wsp. Decompression alone versus decompression with instrumented fusion in the treatment of lumbar degenerative spondylolisthesis: a systematic review and meta-analysis of randomised trials. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2023;94(8):657-666. doi:10.1136/jnnp-2022-330158. PMID: 36849239
- Atalay B, Varthi A. Natural History of Lumbar Spondylolisthesis. Neurosurg Clin N Am. 2026;37(1):27-37. doi:10.1016/j.nec.2025.09.002. PMID: 41266052
- Lin LH, Lin TY, Chang KV, i wsp. Effectiveness of Lumbar Segmental Stabilization Exercises in Managing Disability and Pain Intensity Among Patients With Lumbar Spondylolysis and Spondylolisthesis: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Spine (Phila Pa 1976). 2024;49(21):1512-1520. doi:10.1097/BRS.0000000000004989. PMID: 38514931
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.