Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Biodro i kolano

Staw kolanowy: budowa i funkcja

Inne nazwy: articulatio genus, knee joint, staw kolanowy, kolano

Staw kolanowy (łac. articulatio genus, ang. knee joint) to największy staw ciała człowieka, w którym łączą się kość udowa, piszczel i rzepka. Działa głównie jak zawias, umożliwiając zginanie i prostowanie nogi, a w niewielkim zakresie także rotację.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 25
Ilustracja: Fizjoterapeutka bada okolicę rzepki, opierając drugą dłoń na udzie siedzącego pacjenta
Spis treści (5)
  1. Budowa
  2. Unerwienie i unaczynienie
  3. Funkcja
  4. Znaczenie kliniczne
  5. Źródła

Budowa

Kości i powierzchnie stawowe

Kolano jest stawem maziowym złożonym: w jednej torebce stawowej mieszczą się dwa połączenia, udowo-piszczelowe i rzepkowo-udowe [1]. W pierwszym zaokrąglone kłykcie kości udowej opierają się na kłykciach piszczeli. Po stronie przyśrodkowej wklęsła powierzchnia piszczeli dobrze pasuje do kłykcia udowego, a po stronie bocznej obie powierzchnie są wypukłe i słabo do siebie dopasowane; tę niezgodność częściowo wyrównują łąkotki [2].

Rzepka to największa trzeszczka w ciele, czyli kość osadzona w ścięgnie: leży przed stawem, w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda, i jest miejscem przyczepu tego ścięgna oraz więzadła rzepki [3]. Z kością udową tworzy staw rzepkowo-udowy [1].

Na zdjęciu rentgenowskim odstęp między kością udową a piszczelą opisuje się jako szparę stawową. Jej zwężenie razem z osteofitami, czyli wyroślami kostnymi, służy do radiologicznego rozpoznania choroby zwyrodnieniowej kolana [4].

Chrząstka stawowa

Powierzchnie kości w stawie pokrywa chrząstka szklista grubości 2-4 mm. Nie ma ona naczyń krwionośnych, chłonnych ani nerwów, odżywia się przez dyfuzję z mazi stawowej i ma ograniczoną zdolność do samonaprawy, jak opisuje przegląd z 2009 roku [5].

Łąkotki

Między kłykciami kości udowej a piszczelą leżą dwie łąkotki (potocznie „tarczki”) z chrząstki włóknistej, w kształcie półksiężyca i trójkątne w przekroju [2]. Łąkotka przyśrodkowa ma kształt litery C. Boczna jest prawie okrągła, pokrywa 75-93% bocznej powierzchni piszczeli, łączy się ze ścięgnem mięśnia podkolanowego i jest bardziej ruchoma. Mniej ruchoma łąkotka przyśrodkowa częściej ulega uszkodzeniom [2].

Unaczyniony jest tylko obwód łąkotek, 10-30% szerokości przyśrodkowej i 10-25% bocznej, nazywany strefą czerwoną. Część wewnętrzna odżywia się przez dyfuzję z mazi. Dlatego pęknięcia na obwodzie mają lepsze warunki gojenia, choć nowsze badania wykryły naczynia także w części uznawanej za pozbawioną ukrwienia [2].

Więzadła

Więzadło krzyżowe przednie hamuje nadmierne przesuwanie piszczeli do przodu i ogranicza ruchy rotacyjne. Należy do najczęściej uszkadzanych struktur w medycynie sportowej i po zerwaniu samo się nie goi [6]. Więzadło krzyżowe tylne, największe i najsilniejsze więzadło kolana, ogranicza przesuwanie piszczeli do tyłu [7].

Więzadło poboczne piszczelowe (przyśrodkowe) biegnie od nadkłykcia przyśrodkowego kości udowej do piszczeli. Stabilizuje kolano w płaszczyźnie czołowej, chroniąc je przed koślawieniem, i pomaga ograniczać rotację zewnętrzną [8]. Więzadło poboczne strzałkowe łączy okolicę nadkłykcia bocznego kości udowej z głową kości strzałkowej i jest głównym stabilizatorem przeciw szpotawieniu w zakresie 0-30° zgięcia [9].

Torebka, maź i kaletki

Staw zamyka torebka stawowa, a jego wnętrze wypełnia maź, która zmniejsza tarcie i odżywia chrząstkę [1, 2, 5]. Wokół kolana leżą kaletki, czyli woreczki z płynem między skórą a wyniosłościami kostnymi; część z nich łączy się z jamą stawu [10]. Przegląd systematyczny z 2025 roku opisał ich 11, między innymi przedrzepkową, nadrzepkową, podkolanową i kaletkę gęsiej stopki pod ścięgnami po przyśrodkowej stronie piszczeli [11].

Mięśnie

Mięśnie są najważniejszym czynnikiem stabilizującym kolano [1]. Z przodu prostuje je mięsień czworogłowy uda [3]. Z tyłu biegną trzy mięśnie kulszowo-goleniowe (półścięgnisty, półbłoniasty i dwugłowy uda), które stabilizują kolano i miednicę; razem z głowami mięśnia brzuchatego łydki ograniczają dół podkolanowy [12, 13]. Po stronie bocznej, w pobliżu kłykcia bocznego kości udowej, przebiega pasmo biodrowo-piszczelowe; dolegliwości w tej okolicy opisuje hasło o zespole pasma biodrowo-piszczelowego [11].

Unerwienie i unaczynienie

Torebkę stawową unerwia wiele nerwów. W badaniu 15 kolan na preparatach każdą z czterech ćwiartek przedniej części torebki zaopatrywały inne gałęzie: nerwów do mięśni obszernych, nerwów kolanowych i nerwu strzałkowego wspólnego [14]. Tylną część torebki we wszystkich 15 badanych preparatach unerwiały gałęzie nerwu piszczelowego i tylnej gałęzi nerwu zasłonowego, a w 53% także nerwu strzałkowego wspólnego, w 20% bezpośrednio nerwu kulszowego [15].

Łąkotki otrzymują gałęzie nerwów piszczelowego, udowego, zasłonowego i strzałkowego wspólnego. Zakończenia nerwowe skupiają się w unaczynionym obwodzie i w przyczepach rogów łąkotek, a w części wewnętrznej ich nie ma [2]. Chrząstka stawowa nie jest unerwiona [5].

Krew doprowadza sieć naczyń nazywana siecią stawową kolana. Tworzy ją pięć tętnic kolanowych odchodzących od tętnicy podkolanowej (górna boczna, górna przyśrodkowa, środkowa, dolna boczna i dolna przyśrodkowa) oraz gałęzie tętnicy udowej i tętnicy piszczelowej przedniej [16]. Tętnica kolanowa środkowa przebija tylną część torebki i zaopatruje struktury wewnątrz stawu: więzadła krzyżowe, błonę maziową i łąkotki [16].

Funkcja

Głównym ruchem kolana jest zginanie i prostowanie. Kształt i długość powierzchni stawowych kości udowej i piszczeli się różnią, dlatego kości w ruchu toczą się i ślizgają po sobie [17].

Przy końcowym wyproście działa tak zwany mechanizm dokręcenia (ang. screw-home mechanism). Kłykieć przyśrodkowy kości udowej ma dłuższą powierzchnię stawową niż boczny, więc w ostatnich 20° wyprostu piszczel rotuje się na zewnątrz o około 15°, więzadła krzyżowe i poboczne się napinają, a kolano „blokuje się” w stabilnym wyproście. Przy rozpoczęciu zginania ruch się odwraca i piszczel rotuje się do wewnątrz [17]. W badaniu chodu 30 młodych dorosłych z 2015 roku rotacja ta wynosiła 17° pod koniec fazy przenoszenia nogi [17].

W badaniu 26 zdrowych dorosłych największego zgięcia kolana spośród 22 czynności dnia codziennego, średnio 149°, wymagał przysiad ze skrętem tułowia [18].

Rzepka działa jak dźwignia: zwiększa ramię momentu siły więzadła rzepki, a przez to efektywność prostowania kolana przez mięsień czworogłowy. Chroni też ścięgno tego mięśnia przed tarciem o kość udową i osłania głębsze struktury stawu [3].

Łąkotki rozkładają obciążenia. W wyprostowanym kolanie przenoszą 40-60% siły działającej na staw (w przedziale bocznym 65-70%, w przyśrodkowym 40-50%), a w zgięciu nawet do 90%. Zwiększają powierzchnię styku kości, co zmniejsza nacisk na chrząstkę, a dzięki dużej zawartości wody (65-72%) tłumią wstrząsy [2].

Znaczenie kliniczne

Urazy więzadeł i łąkotek

Krwisty wysięk w kolanie po urazie (krwiak stawu) występuje według danych szwedzkich rocznie u 151 na 100 tysięcy mieszkańców. Najczęściej towarzyszy zerwaniu więzadła krzyżowego przedniego, uszkodzeniu więzadła pobocznego piszczelowego i pęknięciu łąkotki [4]. W kohorcie 1129 osób po takim urazie cechy radiologiczne choroby zwyrodnieniowej po 12 latach miało 34% kolan urazowych i 18% kolan przeciwnych [4].

Przegląd Cochrane z 2016 roku znalazł jedno badanie z randomizacją (141 młodych, aktywnych dorosłych po zerwaniu więzadła krzyżowego przedniego). Rekonstrukcja z rehabilitacją i sama rehabilitacja dały podobną ocenę funkcji kolana po 2 i 5 latach, przy niskiej pewności dowodów, ale 51% osób z grupy rehabilitacji poddano do 5 lat późniejszej rekonstrukcji z powodu niestabilności [19].

Pęknięcia łąkotek często nie dają objawów. Metaanaliza 63 badań (4751 dorosłych bez dolegliwości i urazów) stwierdziła je w rezonansie u 4% osób poniżej 40. roku życia i u 19% starszych; ubytki chrząstki odpowiednio u 11% i 43% [20]. Wytyczne BMJ z 2017 roku zawierają silne zalecenie przeciw artroskopii w zwyrodnieniowej chorobie kolana, także przy zwyrodnieniowym pęknięciu łąkotki; możliwym wyjątkiem jest kolano zablokowane, którego nie da się wyprostować [21].

Choroba zwyrodnieniowa i ból przedniej części kolana

Według metaanalizy 88 badań populacyjnych chorobę zwyrodnieniową kolana ma 16,0% osób od 15. roku życia i 22,9% osób od 40. roku życia; u kobiet występuje 1,69 razy częściej niż u mężczyzn [22]. Wytyczne NICE z 2022 roku zalecają rozpoznawać ją klinicznie, bez badań obrazowych, u osób od 45. roku życia z bólem związanym z aktywnością i bez porannej sztywności albo ze sztywnością nie dłuższą niż 30 minut. Leczeniem podstawowym są ćwiczenia terapeutyczne i, w razie potrzeby, redukcja masy ciała. Terapię manualną można rozważyć tylko razem z ćwiczeniami. Wytyczne zalecają natomiast nie proponować akupunktury, suchego igłowania, elektrostymulacji przezskórnej (TENS), terapii ultradźwiękami ani artroskopowego płukania i oczyszczania stawu [23].

Roczna częstość bólu rzepkowo-udowego, czyli bólu wokół rzepki, wynosi 22,7% w populacji ogólnej i 28,9% u nastolatków [24]. Przeciążenie więzadła rzepki, czyli jego tendinopatię, opisuje hasło kolano skoczka.

Wysięk w stawie kolanowym

Wysięk, potocznie „woda w kolanie”, to nagromadzenie płynu w jamie stawu i łączących się z nią kaletkach. Objawia się obrzękiem, bólem, sztywnością i ograniczeniem ruchu. Przyczynę ustala się na podstawie badania, obrazowania i czasem analizy płynu pobranego ze stawu [10]. Po urazie krew w stawie silnie przemawia za uszkodzeniem tkanek miękkich [4]. Wysięk towarzyszy też chorobie zwyrodnieniowej, reumatoidalnemu zapaleniu stawów i uszkodzeniom łąkotki, a podobny obrzęk mogą dawać dna moczanowa i inne choroby kryształowe [11]. Przyczyną może być również zakażenie stawu [25].

Płyn stawowy może też wypełniać kaletkę między mięśniem brzuchatym łydki a półbłoniastym, tworząc torbiel Bakera (podkolanową). Działa tu mechanizm zastawki: płyn wpływa do kaletki przy zginaniu, a przy prostowaniu nie może wrócić. U dorosłych torbiel zwykle towarzyszy chorobie zwyrodnieniowej, pęknięciu łąkotki przyśrodkowej i zapaleniu błony maziowej [11].

Pilnej oceny lekarskiej wymaga silny ból, obrzęk i niestabilność albo niemożność obciążenia nogi po urazie, a także gorączka z obrzękiem, zaczerwienieniem i ograniczeniem ruchu kolana, które mogą oznaczać zakażenie stawu [25].

Powiązane hasła

Źródła

  1. Gupton M, Imonugo O, Black AC, i wsp. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Knee. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 29763193
  2. Kuczyński N, Boś J, Białoskórska K, i wsp. The Meniscus: Basic Science and Therapeutic Approaches. J Clin Med. 2025;14(6):2020. doi:10.3390/jcm14062020. PMID: 40142829
  3. Cox CF, Sinkler MA, Black AC, i wsp. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Knee Patella. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30137819
  4. Isacsson A, Turkiewicz A, Olsson O, i wsp. Long-term impact of acute knee injury with hemarthrosis: Osteoarthritis incidence and patient-reported outcomes in a large consecutive cohort over 12 years. Osteoarthr Cartil Open. 2025;7(4):100700. doi:10.1016/j.ocarto.2025.100700. PMID: 41367622
  5. Sophia Fox AJ, Bedi A, Rodeo SA. The basic science of articular cartilage: structure, composition, and function. Sports Health. 2009;1(6):461-8. doi:10.1177/1941738109350438. PMID: 23015907
  6. Yoo H, Marappa-Ganeshan R. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Knee Anterior Cruciate Ligament. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 32644659
  7. Cox CF, Graefe SB, Black AC, i wsp. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Knee Posterior Cruciate Ligament. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30571037
  8. Mabrouk A, Hubbard JB. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Knee Medial Collateral Ligament. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 29939557
  9. Angelats X, Carrera A, Tubbs RS, i wsp. Anatomy of the ligaments of the posterolateral corner of the knee: A narrative literature review. J Exp Orthop. 2025;12(4):e70562. doi:10.1002/jeo2.70562. PMID: 41323542
  10. Gerena LA, Mabrouk A, DeCastro A. Knee Effusion. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024. PMID: 30335312
  11. Hasan M, Berkovich Y, Khatib M, i wsp. Knee Bursae: A Comprehensive Review of Clinical Evaluation, Imaging Differentiation, and the Expanding Role of Biologic Therapies. Cartilage. 2025:19476035251362434. doi:10.1177/19476035251362434. PMID: 41239892
  12. Anderson TB, Vilella RC. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Posterior Thigh. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 32119485
  13. Hyland S, Sinkler MA, Varacallo MA. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Popliteal Region. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30422486
  14. Tran J, Peng PWH, Lam K, i wsp. Anatomical Study of the Innervation of Anterior Knee Joint Capsule: Implication for Image-Guided Intervention. Reg Anesth Pain Med. 2018;43(4):407-414. doi:10.1097/AAP.0000000000000778. PMID: 29557887
  15. Tran J, Peng PWH, Gofeld M, i wsp. Anatomical study of the innervation of posterior knee joint capsule: implication for image-guided intervention. Reg Anesth Pain Med. 2019;44(2):234-238. doi:10.1136/rapm-2018-000015. PMID: 30700618
  16. Brown JM, Vandeveer ZT, Cadoret D, i wsp. Genicular Artery Embolization: A Technical Review of Anatomy, Pathophysiology, Current Experiences, and Future Directions. J Clin Med. 2025;14(6):2106. doi:10.3390/jcm14062106. PMID: 40142914
  17. Kim HY, Kim KJ, Yang DS, i wsp. Screw-Home Movement of the Tibiofemoral Joint during Normal Gait: Three-Dimensional Analysis. Clin Orthop Surg. 2015;7(3):303-9. doi:10.4055/cios.2015.7.3.303. PMID: 26330951
  18. Hyodo K, Masuda T, Aizawa J, i wsp. Hip, knee, and ankle kinematics during activities of daily living: a cross-sectional study. Braz J Phys Ther. 2017;21(3):159-166. doi:10.1016/j.bjpt.2017.03.012. PMID: 28473283
  19. Monk AP, Davies LJ, Hopewell S, i wsp. Surgical versus conservative interventions for treating anterior cruciate ligament injuries. Cochrane Database Syst Rev. 2016;4(4):CD011166. doi:10.1002/14651858.CD011166.pub2. PMID: 27039329
  20. Culvenor AG, Øiestad BE, Hart HF, i wsp. Prevalence of knee osteoarthritis features on magnetic resonance imaging in asymptomatic uninjured adults: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2019;53(20):1268-1278. doi:10.1136/bjsports-2018-099257. PMID: 29886437
  21. Siemieniuk RAC, Harris IA, Agoritsas T, i wsp. Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ. 2017;357:j1982. doi:10.1136/bmj.j1982. PMID: 28490431
  22. Cui A, Li H, Wang D, i wsp. Global, regional prevalence, incidence and risk factors of knee osteoarthritis in population-based studies. EClinicalMedicine. 2020;29-30:100587. doi:10.1016/j.eclinm.2020.100587. PMID: 34505846
  23. National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/ng226
  24. Smith BE, Selfe J, Thacker D, i wsp. Incidence and prevalence of patellofemoral pain: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2018;13(1):e0190892. doi:10.1371/journal.pone.0190892. PMID: 29324820
  25. Bunt CW, Jonas CE, Chang JG. Knee Pain in Adults and Adolescents: The Initial Evaluation. Am Fam Physician. 2018;98(9):576-585. PMID: 30325638

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń