Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy

Tendinopatia

Inne nazwy: tendinopathy, tendinoza, tendinosis, zapalenie ścięgna, tendinitis

Tendinopatia (ang. tendinopathy) to utrzymujący się ból ścięgna z pogorszeniem jego funkcji, związany z obciążaniem. Nazwa opisuje obraz kliniczny, a nie konkretną zmianę w tkance, i zastępuje mylące określenie „zapalenie ścięgna”.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 20
Ilustracja: Fizjoterapeutka podtrzymuje przedramię pacjenta, który utrzymuje uniesioną dłoń z napiętą taśmą oporową
Spis treści (5)
  1. Definicja i historia pojęcia
  2. Mechanizm
  3. Znaczenie kliniczne
  4. Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
  5. Źródła

Definicja i historia pojęcia

Przez dziesięciolecia bolesne, przeciążone ścięgno nazywano zapaleniem ścięgna (ang. tendinitis). W 1998 roku Maffulli, Khan i Puddu zwrócili uwagę, że w przeciążeniowych chorobach ścięgien wyraźny stan zapalny zdarza się rzadko i towarzyszy głównie zerwaniom. Słowo „tendinitis” nie odpowiadało więc konkretnemu obrazowi mikroskopowemu, a używane dla zmian zwyrodnieniowych skłaniało sportowców i trenerów do lekceważenia ich przewlekłego charakteru [1]. Autorzy zaproponowali uporządkowanie nazw [1]:

  • tendinopatia: nazwa kliniczna dla połączenia bólu, obrzęku i gorszej sprawności ścięgna,
  • tendinoza (ang. tendinosis): zwyrodnienie ścięgna bez klinicznych i mikroskopowych cech zapalenia, które nie musi boleć,
  • zapalenie tkanki okołościęgnowej (ang. paratenonitis): obrzęk i przekrwienie otoczki ścięgna z naciekiem komórek zapalnych, czasem z wyczuwalnym trzeszczeniem.

Nazwa „tendinopatia” jest dziś preferowana, bo w chorym ścięgnie przeważa zaburzony, zwyrodnieniowy proces gojenia, a nie klasyczne zapalenie [2]. W 2019 roku międzynarodowe sympozjum naukowe ICON przyjęło konsensus w sprawie terminologii klinicznej [3]. Uzgodniło też 9 podstawowych obszarów, które powinny oceniać badania kliniczne, między innymi ocenę stanu przez pacjenta, udział w codziennych aktywnościach, pracy i sporcie, ból przy obciążaniu, czynniki psychologiczne i jakość życia [4].

Najczęstsze tendinopatie przeciążeniowe dotyczą stożka rotatorów, przyczepów mięśni przy nadkłykciach kości ramiennej, więzadła rzepki, ścięgien mięśni pośladkowych i ścięgna Achillesa [5]. Opisują je osobne hasła: łokieć tenisisty, łokieć golfisty, kolano skoczka, tendinopatia ścięgna Achillesa i stożek rotatorów. W holenderskiej praktyce lekarza rodzinnego zapadalność na tendinopatie kończyny dolnej wynosiła 10,52, a chorobowość 11,83 na 1000 osobolat; były częstsze u starszych pacjentów [6].

Mechanizm

W ścięgnie z tendinopatią badania mikroskopowe i molekularne pokazują nieuporządkowane włókna kolagenu, więcej drobnych naczyń i włókien nerwów czuciowych, zaburzoną przebudowę macierzy pozakomórkowej, więcej komórek odpornościowych i mediatorów zapalnych oraz nasiloną apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórek [5].

Tendinopatię łączy się z obciążaniem ścięgna, a chorzy często opisują, że dolegliwości pojawiły się po zmianie aktywności [2]. W 2009 roku Cook i Purdam zaproponowali model ciągłości patologii ścięgna (ang. continuum model). Wyszli od obserwacji, że osoby w różnym wieku i przy różnych obciążeniach mają różny ból, drażliwość i sprawność ścięgna, a dotychczasowe opisy choroby jako zwyrodnienia albo nieudanego gojenia tego nie tłumaczyły. Model ułożył zmiany w ścięgnie w ciąg etapów, do których można dobierać leczenie [7]. Po 7 latach autorzy przyznali, że jego przydatność kliniczna nie jest w pełni wyjaśniona, a klasyfikowanie według budowy ścięgna stanu, który jest przede wszystkim bólowy, bywa kwestionowane [8].

Ból w tendinopatii jest zwykle miejscowy, utrzymujący się i ściśle związany z obciążaniem ścięgna. Wyniki badań obrazowych nie zawsze zgadzają się jednak z objawami, a nawet mocno zmienione ścięgno bywa bezbolesne [9]. Dlatego wyjaśnień szuka się także poza samą tkanką: w obwodowym i ośrodkowym przetwarzaniu bodźców bólowych, w tym w sensytyzacji centralnej [9].

Ryzyko zwiększają też choroby ogólne, leki i palenie tytoniu. Cukrzyca wyraźnie sprzyja tendinopatii: w metaanalizie 31 badań tendinopatia była częstsza u osób z cukrzycą, zwłaszcza chorujących dłużej [10]. Kolagen ścięgna wymienia się bardzo powoli, więc długo pozostaje w kontakcie z glukozą krążącą we krwi. Glukoza łączy się z nim bez udziału enzymów (glikacja) i tworzy dodatkowe, sztywne wiązania między włóknami kolagenu, tzw. końcowe produkty glikacji (ang. advanced glycation end-products, AGE). W badaniach takie wiązania czynią tkankę sztywniejszą i bardziej kruchą, a im wyższy poziom cukru we krwi, tym łatwiej powstają [11].

Palenie również szkodzi ścięgnom. W metaanalizie czynników ryzyka łokcia tenisisty osoby palące obecnie lub w przeszłości chorowały częściej niż niepalące [12]. W badaniu ścięgien stożka rotatorów pobranych podczas operacji ścięgna palaczy miały bardziej zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe, mniej komórek ścięgna i więcej komórek obumierających, co według autorów może oznaczać gorszą zdolność ścięgna do gojenia [13].

W praktyce są to czynniki, na które pacjent ma wpływ. Osobie zmagającej się z tendinopatią warto doradzić rzucenie palenia oraz dbałość o prawidłowy poziom cukru we krwi: ograniczenie słodyczy i słodzonych napojów, a przy cukrzycy leczenie zgodne z zaleceniami lekarza.

Antybiotyki z grupy fluorochinolonów wiązały się z większym ryzykiem zapalenia ścięgna Achillesa (iloraz szans 3,95) i jego zerwania (2,52). Ryzyko zwiększały dodatkowo starszy wiek i jednoczesne stosowanie glikokortykosteroidów [14].

Znaczenie kliniczne

Rozpoznanie opiera się głównie na objawach klinicznych; czasem potrzebne są dodatkowe testy prowokujące ból i badania obrazowe [5]. Wynik USG trzeba przy tym czytać ostrożnie. W metaanalizie 16 badań sportowców bez bólu nieprawidłowe ścięgno Achillesa lub więzadło rzepki wiązało się z około 4-6 razy większym ryzykiem bólu w przyszłości, ale ból rozwinął się tylko u 27,2% osób z takim wynikiem. Prawidłowy obraz dobrze przewidywał brak bólu (92-93,5%) [15].

Ważną częścią leczenia są ćwiczenia z obciążeniem. Synteza badań przygotowana dla brytyjskiego NIHR (204 badania oceniające efekty ćwiczeń) wykazała, że ćwiczenia są bezpieczne i korzystne, a pacjenci zwykle oceniają poprawę jako wyraźną. Potencjalnie największą korzyść dawało łączenie skurczów koncentrycznych i ekscentrycznych oraz łączenie ćwiczeń z inną metodą zachowawczą [16]. Metaanaliza 110 badań (3953 osoby) wskazała, że lepsze średnie wyniki mają programy z dodatkowym obciążeniem zewnętrznym niż z samą masą ciała oraz wykonywane rzadziej niż codziennie [17]. Ćwiczenia izometryczne, czyli napinanie mięśnia bez ruchu w stawie, nie okazały się lepsze od ćwiczeń z ruchem ani zaraz po wykonaniu, ani w ciągu 12 tygodni (ograniczone dowody) [18].

Zastrzyki sterydowe (iniekcje glikokortykosteroidów) zaburzają przebudowę ścięgna. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach steryd podany miejscowo zmniejszał wytwarzanie kolagenu, a jego włókna układały się gorzej, przez co ścięgno słabło [19]. Decyzja o zastrzyku należy do lekarza.

Kontrowersje i ograniczenia wiedzy

Pierwszy spór dotyczy zapalenia. Odejście od nazwy „tendinitis” opierało się na obserwacji, że w ścięgnie brakuje klasycznego stanu zapalnego [1]. Przegląd systematyczny z 2016 roku (5 badań) wykazał jednak w tkance bolesnych ścięgien więcej makrofagów, komórek tucznych i limfocytów T niż w ścięgnach zdrowych. Rola zapalenia wraca więc do dyskusji, choć brakuje dobrych badań ilościowych [20].

Drugi spór dotyczy związku między budową ścięgna, bólem i sprawnością, który nie został w pełni wyjaśniony [8, 9]. Model ciągłości opiera się na zmianach w strukturze, tymczasem ból i sprawność nie zawsze za nimi podążają.

Powiązane hasła

Źródła

  1. Maffulli N, Khan KM, Puddu G. Overuse tendon conditions: time to change a confusing terminology. Arthroscopy. 1998;14(8):840-3. doi:10.1016/s0749-8063(98)70021-0. PMID: 9848596
  2. Kane SF, Olewinski LH, Tamminga KS. Management of Chronic Tendon Injuries. Am Fam Physician. 2019;100(3):147-157. PMID: 31361101
  3. Scott A, Squier K, Alfredson H, i wsp. ICON 2019: International Scientific Tendinopathy Symposium Consensus: Clinical Terminology. Br J Sports Med. 2020;54(5):260-262. doi:10.1136/bjsports-2019-100885. PMID: 31399426
  4. Vicenzino B, de Vos RJ, Alfredson H, i wsp. ICON 2019-International Scientific Tendinopathy Symposium Consensus: There are nine core health-related domains for tendinopathy (CORE DOMAINS): Delphi study of healthcare professionals and patients. Br J Sports Med. 2020;54(8):444-451. doi:10.1136/bjsports-2019-100894. PMID: 31685525
  5. Millar NL, Silbernagel KG, Thorborg K, i wsp. Tendinopathy. Nat Rev Dis Primers. 2021;7(1):1. doi:10.1038/s41572-020-00234-1. PMID: 33414454
  6. Albers IS, Zwerver J, Diercks RL, i wsp. Incidence and prevalence of lower extremity tendinopathy in a Dutch general practice population: a cross sectional study. BMC Musculoskelet Disord. 2016;17:16. doi:10.1186/s12891-016-0885-2. PMID: 26759254
  7. Cook JL, Purdam CR. Is tendon pathology a continuum? A pathology model to explain the clinical presentation of load-induced tendinopathy. Br J Sports Med. 2009;43(6):409-16. doi:10.1136/bjsm.2008.051193. PMID: 18812414
  8. Cook JL, Rio E, Purdam CR, i wsp. Revisiting the continuum model of tendon pathology: what is its merit in clinical practice and research? Br J Sports Med. 2016;50(19):1187-91. doi:10.1136/bjsports-2015-095422. PMID: 27127294
  9. Rio E, Moseley L, Purdam C, i wsp. The pain of tendinopathy: physiological or pathophysiological? Sports Med. 2014;44(1):9-23. doi:10.1007/s40279-013-0096-z. PMID: 24027089
  10. Ranger TA, Wong AM, Cook JL, i wsp. Is there an association between tendinopathy and diabetes mellitus? A systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med. 2016;50(16):982-9. doi:10.1136/bjsports-2015-094735. PMID: 26598716
  11. Snedeker JG, Gautieri A. The role of collagen crosslinks in ageing and diabetes - the good, the bad, and the ugly. Muscles Ligaments Tendons J. 2014;4(3):303-8. PMID: 25489547
  12. Sayampanathan AA, Basha M, Mitra AK. Risk factors of lateral epicondylitis: A meta-analysis. Surgeon. 2020;18(2):122-128. doi:10.1016/j.surge.2019.08.003. PMID: 31543312
  13. Lundgreen K, Lian OB, Scott A, i wsp. Rotator cuff tear degeneration and cell apoptosis in smokers versus nonsmokers. Arthroscopy. 2014;30(8):936-41. doi:10.1016/j.arthro.2014.03.027. PMID: 24863404
  14. Alves C, Mendes D, Marques FB. Fluoroquinolones and the risk of tendon injury: a systematic review and meta-analysis. Eur J Clin Pharmacol. 2019;75(10):1431-1443. doi:10.1007/s00228-019-02713-1. PMID: 31270563
  15. Cushman DM, Vomer R, Teramoto M, i wsp. Sonographic Assessment of Asymptomatic Patellar and Achilles Tendons to Predict Future Pain: A Systematic Review and Meta-analysis. Clin J Sport Med. 2025;35(1):13-22. doi:10.1097/JSM.0000000000001236. PMID: 38864880
  16. Cooper K, Alexander L, Brandie D, i wsp. Exercise therapy for tendinopathy: a mixed-methods evidence synthesis exploring feasibility, acceptability and effectiveness. Health Technol Assess. 2023;27(24):1-389. doi:10.3310/TFWS2748. PMID: 37929629
  17. Pavlova AV, Shim JSC, Moss R, i wsp. Effect of resistance exercise dose components for tendinopathy management: a systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med. 2023;57(20):1327-1334. doi:10.1136/bjsports-2022-105754. PMID: 37169370
  18. Clifford C, Challoumas D, Paul L, i wsp. Effectiveness of isometric exercise in the management of tendinopathy: a systematic review and meta-analysis of randomised trials. BMJ Open Sport Exerc Med. 2020;6(1):e000760. doi:10.1136/bmjsem-2020-000760. PMID: 32818059
  19. Dean BJ, Lostis E, Oakley T, i wsp. The risks and benefits of glucocorticoid treatment for tendinopathy: a systematic review of the effects of local glucocorticoid on tendon. Semin Arthritis Rheum. 2014;43(4):570-6. doi:10.1016/j.semarthrit.2013.08.006. PMID: 24074644
  20. Dean BJ, Gettings P, Dakin SG, i wsp. Are inflammatory cells increased in painful human tendinopathy? A systematic review. Br J Sports Med. 2016;50(4):216-20. doi:10.1136/bjsports-2015-094754. PMID: 26246419

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń