Baza wiedzy · Bark, łokieć i ręka
Łokieć tenisisty (tendinopatia boczna łokcia)
Inne nazwy: tennis elbow, lateral epicondylitis, lateral elbow tendinopathy, lateral epicondylalgia, zapalenie nadkłykcia bocznego kości ramiennej, tendinopatia boczna łokcia
Łokieć tenisisty (łac. epicondylitis humeri lateralis, ang. tennis elbow, lateral elbow tendinopathy) to przeciążeniowa tendinopatia przyczepu prostowników nadgarstka na nadkłykciu bocznym kości ramiennej. Daje ból po zewnętrznej stronie łokcia, nasilany przez mocny chwyt.

Spis treści (9)
Epidemiologia
W fińskim badaniu populacyjnym 4783 osób w wieku 30-64 lat pewne rozpoznanie łokcia tenisisty postawiono u 1,3% badanych. Częstość była podobna u kobiet i mężczyzn, a największa w wieku 45-54 lat [1]. W amerykańskim badaniu populacyjnym roczna zapadalność, skorygowana względem wieku i płci, spadła z 4,5 na 1000 osób w 2000 roku do 2,4 na 1000 w 2012 roku. Autorzy nie rozstrzygają, czy zmieniła się częstość choroby, czy sposób jej rozpoznawania [2].
Z tenisem łączy tę dolegliwość głównie nazwa. Prostowniki nadgarstka przeciąża każda czynność wymagająca ich powtarzanego, intensywnego użycia: gra w tenisa, ale też gra na instrumencie, pisanie na klawiaturze czy praca fizyczna [3].
Przyczyny i mechanizm
Najczęściej zmienione jest ścięgno mięśnia prostownika promieniowego krótkiego nadgarstka (łac. musculus extensor carpi radialis brevis), choć proces może obejmować też inne prostowniki i mięsień odwracacz [3]. Mimo potocznej nazwy „zapalenie nadkłykcia” w obrazie mikroskopowym komórek zapalnych jest niewiele. Przeważają zmiany zwyrodnieniowe: mikrouszkodzenia włókien, rozrost naczyń i fibroblastów zaburzający budowę kolagenu, a przy długim przebiegu także ogniska martwicy obok cech regeneracji [3]. Dlatego większość autorów mówi o tendinozie, a szerzej o tendinopatii [3].
Sama zmiana w ścięgnie nie tłumaczy zmienności objawów. Obecny model łączy trzy elementy: miejscową patologię ścięgna, zmiany w odczuwaniu bólu i zaburzenia kontroli ruchu [3].
Metaanaliza 22 badań wskazała jako czynniki ryzyka płeć żeńską (iloraz szans 1,33), palenie tytoniu obecnie lub w przeszłości (1,46), pracę fizyczną (2,39) i podwyższony cholesterol (1,67) [4]. Przegląd badań prospektywnych z oceną pewności GRADE, obejmujący 5036 pracowników, znalazł dowody wysokiej pewności dla związku z dużym obciążeniem kończyny górnej w pracy, mierzonym wskaźnikiem Strain Index powyżej 5,1 (iloraz szans 1,75). Dowody umiarkowanej pewności dotyczyły rotacji przedramienia przez ponad 4 godziny dziennie (1,85). Samo chwytanie, zginanie i prostowanie nadgarstka ani ruchy powtarzalne nie wiązały się z ryzykiem [5]. W badaniu fińskim ryzyko było największe, gdy ruchy powtarzalne łączyły się z pracą wymagającą siły (iloraz szans 5,6) [1].
Objawy
Typowy jest ból tuż przed nadkłykciem bocznym albo na nim, promieniujący wzdłuż prostowników na przedramię. Może być okresowy i słaby albo stały i silny, zaburzający sen [3]. Wywołuje go napinanie prostowników nadgarstka i palców oraz odwracanie przedramienia pod oporem, dlatego dokucza zwłaszcza przy mocnym chwycie. Przy zgiętym łokciu ból bywa nieco słabszy [3].
Zakres ruchu w łokciu jest zazwyczaj pełny, a jego ograniczenie każe szukać innej przyczyny [3].
Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
Rozpoznanie jest kliniczne. Opiera się na wywiadzie, tkliwości przy ucisku nadkłykcia i testach prowokacyjnych, które rozciągają prostowniki albo każą im pracować pod oporem [6]. Najczęściej używa się trzech [6]:
- test Cozena: pacjent zaciska pięść i prostuje nadgarstek przeciw oporowi badającego,
- test Milla: badający zgina nadgarstek pacjenta, nawraca przedramię i prostuje łokieć, rozciągając prostowniki,
- test Maudsleya: badający stawia opór prostowaniu środkowego palca.
Wynik jest dodatni, gdy pojawia się ból w okolicy nadkłykcia bocznego [6]. Trafność tych testów zbadano słabo. Przegląd systematyczny z 2022 roku znalazł tylko 2 badania testów klinicznych, a prawie wszystkie włączone prace obarczało niejasne albo wysokie ryzyko błędu. Czułość testu Cozena wyniosła 91%. Różnica siły chwytu mierzonej przy zgiętym i wyprostowanym łokciu (5-10%) miała czułość 78-83% i swoistość 80-90% [7].
W typowym obrazie badania obrazowe nie są potrzebne [3]. USG i rezonans magnetyczny mają zmienną trafność [7], a zmiany ścięgna widać też u osób bez bólu. W badaniu rezonansem 30 ochotników bez dolegliwości zmiany wspólnego przyczepu prostowników miało 37% osób: 10% w wieku 35-44 lat i 67% w wieku 55-65 lat [8]. Obrazowanie przydaje się raczej przy obrazie nietypowym, gdy trzeba wykluczyć inną chorobę [3].
Ból bocznej strony łokcia nie zawsze oznacza łokieć tenisisty. Wśród 170 kolejnych pacjentów trzech poradni ortopedycznych z takim bólem 46,5% otrzymało inne rozpoznanie. Przemawiały za nim wiek do 30 lat, nagły początek, blokowanie stawu, wysięk, dodatni test niestabilności i ujemny test Maudsleya [9]. Wśród 189 osób bez poprawy po leczeniu zachowawczym rozpoznanie okazało się błędne u 11%; najczęściej chodziło o tylno-boczną niestabilność łokcia, ucisk nerwu promieniowego i zapalną postać choroby zwyrodnieniowej stawu [10]. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się między innymi [3]:
- szyjną radikulopatię, czyli ból korzeniowy promieniujący z szyi do łokcia i przedramienia (szerzej w haśle o rwie barkowej),
- zespół kanału nerwu promieniowego, czyli ucisk nerwu międzykostnego tylnego: ból neuropatyczny na przedramieniu, który nie nasila się przy prostowaniu nadgarstka pod oporem, ale może przy odwracaniu przedramienia,
- zmiany chrząstki stawu ramienno-promieniowego, a u młodych, aktywnych osób oddzielającą martwicę chrzęstno-kostną,
- tylno-boczną niestabilność łokcia,
- rzadziej przewlekłe zakażenie o małym nasileniu albo chorobę zapalną stawów, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów.
Kiedy pilnie do lekarza
Łokieć tenisisty nie jest stanem nagłym, ale niektóre objawy wskazują na inną przyczynę bólu i wymagają oceny lekarskiej [9, 10]:
- ból po upadku albo urazie łokcia z obrzękiem, zniekształceniem lub niemożnością zgięcia i wyprostu: pilna ocena lekarska tego samego dnia, najlepiej na SOR [10],
- obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie łokcia z gorączką: lekarz tego samego dnia, bo zakażenie stawu jest stanem nagłym grożącym jego zniszczeniem [11, 3],
- blokowanie się stawu, wysięk albo narastające ograniczenie ruchu: lekarz, najlepiej ortopeda, w ciągu kilku dni [9, 3],
- drętwienie, mrowienie lub osłabienie ręki albo ból promieniujący z szyi: lekarz w ciągu kilku dni, żeby ocenić korzenie nerwowe i nerw promieniowy [3],
- ból po zewnętrznej stronie łokcia u osoby przed trzydziestką, zwłaszcza o nagłym początku: ocena lekarska w ciągu kilku dni [9, 10].
Postępowanie i co mówią badania
Wytyczne Japońskiego Towarzystwa Ortopedycznego z 2022 roku najwyżej oceniły fizjoterapię, która ma też najmocniejsze dowody [12]. W badaniu 185 osób z objawami trwającymi co najmniej 6 tygodni fizjoterapia z głębokim masażem poprzecznym, ultradźwiękami i ćwiczeniami dała po roku powodzenie leczenia u 91% osób, a iniekcje sterydu u 69% [14].
Co możesz zrobić sam
- Na kilka tygodni ogranicz czynności, które wyraźnie nasilają ból, zwłaszcza mocny chwyt i długie obracanie przedramienia. W badaniach z ryzykiem dolegliwości wiązały się duże obciążenie ręki w pracy i rotacja przedramienia przez ponad 4 godziny dziennie [5].
- Gdy praca wymaga siły i powtarzanych ruchów jednocześnie, rozłóż je w czasie i rób przerwy; takie połączenie wiązało się z największym ryzykiem [1].
- Opaska na przedramię, zakładana poniżej łokcia, od razu zmniejszała ból przy napinaniu mięśni i zwiększała siłę chwytu bez bólu; orteza unieruchamiająca nadgarstek takiego efektu nie dała [16].
- Jeśli fizjoterapeuta zada Ci ćwiczenia do domu, obciążenie zwiększa się stopniowo, tak żeby ból nie narastał następnego dnia.
- Jeśli ból utrzymuje się kilka tygodni, nie przeczekuj go: zgłoś się do fizjoterapeuty, który oceni, czy to łokieć tenisisty, czy inna przyczyna bólu [9, 10].
W gabinecie
Podstawą pracy są terapia manualna, suche igłowanie, akupunktura i pinoterapia; ich celem jest zmniejszenie bólu, żeby ruch i ćwiczenia były mniej bolesne. Suche igłowanie (dry needling) punktów spustowych w metaanalizie 7 badań (320 osób) zmniejszało ból i ograniczenie funkcji w porównaniu z grupami porównawczymi, najwyraźniej w krótkim okresie [17]. Metodę opisuje hasło o suchym igłowaniu.
Iniekcje glikokortykosteroidu
Iniekcje glikokortykosteroidu szybko zmniejszają ból, ale w dłuższym czasie wypadają gorzej. Po 6 tygodniach powodzenie zgłaszało 92% osób po iniekcji, jednak po iniekcjach często dochodziło do nawrotu [14]. W badaniu z iniekcją pozorowaną (165 osób) po roku pełny powrót do zdrowia lub dużą poprawę miało 83% osób po sterydzie i 96% po placebo, a nawroty wystąpiły odpowiednio u 54% i 12% [15]. Możliwe działania niepożądane to odbarwienie skóry i zanik tkanki tłuszczowej [3].
Steryd wpływa też na samo ścięgno. W przeglądzie systematycznym 50 badań, w większości na zwierzętach i na komórkach ścięgien, miejscowo podany steryd zmniejszał wytwarzanie kolagenu i namnażanie komórek ścięgna, a włókna kolagenu układały się mniej regularnie [18]. Decyzję o zastrzyku podejmuje lekarz.
Operacja
Operację rozważa się dopiero wtedy, gdy objawy utrzymują się mimo dobrze prowadzonego leczenia zachowawczego [3].
W gabinecie: terapia manualna.
Rokowanie
Przebieg jest zwykle samoograniczający się i trwa 12-18 miesięcy [3]. W zbiorczej analizie osób bez aktywnego leczenia ból i ograniczenie funkcji zmniejszały się o połowę co 3-4 miesiące, a po roku ustąpiło średnio 88% bólu i 85% ograniczenia funkcji. Szansa poprawy w kolejnych miesiącach nie zależała od tego, jak długo objawy trwały wcześniej. To podważa zasadę, że po określonym czasie bez poprawy trzeba operować [13].
W badaniu populacyjnym nawrót w ciągu 2 lat miało 8,5% osób. Operowano mniej więcej co dziesiątą osobę, u której objawy trwały ponad 6 miesięcy [2].
Najczęstsze pytania
Jak sprawdzić, czy to łokieć tenisisty?
Na łokieć tenisisty wskazuje ból przy kostnej wyniosłości po zewnętrznej stronie łokcia, nasilany przez mocny chwyt i prostowanie nadgarstka pod oporem, przy pełnym ruchu w łokciu [3]. Fizjoterapeuta albo lekarz sprawdza to testami prowokacyjnymi, na przykład testem Cozena albo Maudsleya [6, 7]. Nagły początek, blokowanie, obrzęk stawu albo wiek poniżej 30 lat przemawiają za inną przyczyną i wymagają oceny lekarskiej [9].
Czy opaska na łokieć tenisisty pomaga?
Może doraźnie zmniejszyć ból. W przeglądzie badań opaska na przedramię od razu zmniejszała ból przy napinaniu mięśni i zwiększała siłę chwytu bez bólu, przy niskiej pewności dowodów; orteza unieruchamiająca nadgarstek takiego efektu nie dała [16]. Przegląd oceniał jednak tylko działanie natychmiastowe, więc nie wiadomo, czy opaska skraca czas trwania dolegliwości.
Ile trwa leczenie łokcia tenisisty?
U większości osób objawy mijają w ciągu roku. W zbiorczej analizie osób bez aktywnego leczenia po roku poprawę miało 89% [13], a typowy przebieg ocenia się na 12-18 miesięcy [3]. Iniekcja sterydu daje szybką ulgę, ale po roku wyniki są gorsze niż po iniekcji placebo, a nawroty częstsze [15].
Wizyta w gabinecie
Gabinet Hello Fizjo, ul. Cybernetyki 7E, lok. U1, 02-677 Warszawa (Mokotów). Czas i cena regularna według Booksy.
- Pierwsza wizyta (diagnostyka + terapia)60 min240 zł
Powiązane hasła
Źródła
- Shiri R, Viikari-Juntura E, Varonen H, i wsp. Prevalence and determinants of lateral and medial epicondylitis: a population study. Am J Epidemiol. 2006;164(11):1065-74. doi:10.1093/aje/kwj325. PMID: 16968862
- Sanders TL, Maradit Kremers H, Bryan AJ, i wsp. The epidemiology and health care burden of tennis elbow: a population-based study. Am J Sports Med. 2015;43(5):1066-71. doi:10.1177/0363546514568087. PMID: 25656546
- Vaquero-Picado A, Barco R, Antuña SA. Lateral epicondylitis of the elbow. EFORT Open Rev. 2016;1(11):391-397. doi:10.1302/2058-5241.1.000049. PMID: 28461918
- Chen Q, Shen P, Zhang B, i wsp. A meta-analysis of the risk factors for lateral epicondylitis. J Hand Ther. 2024;37(1):44-52. doi:10.1016/j.jht.2023.05.013. PMID: 37580201
- Bretschneider SF, Los FS, Eygendaal D, i wsp. Work-relatedness of lateral epicondylitis: Systematic review including meta-analysis and GRADE work-relatedness of lateral epicondylitis. Am J Ind Med. 2022;65(1):41-50. doi:10.1002/ajim.23303. PMID: 34674287
- Factor S, Snopik PG, Albagli A, i wsp. The „Selfie Test”: A Novel Test for the Diagnosis of Lateral Epicondylitis. Medicina (Kaunas). 2023;59(6):1159. doi:10.3390/medicina59061159. PMID: 37374364
- Karanasios S, Korakakis V, Moutzouri M, i wsp. Diagnostic accuracy of examination tests for lateral elbow tendinopathy (LET) - A systematic review. J Hand Ther. 2022;35(4):541-551. doi:10.1016/j.jht.2021.02.002. PMID: 33814224
- Paluch AJ, Burden EG, Batten TJ, i wsp. Defining tennis elbow characteristics - The assessment of magnetic resonance imaging defined tendon pathology in an asymptomatic population. Shoulder Elbow. 2024;16(2):206-213. doi:10.1177/17585732221146731. PMID: 38655416
- Zwerus EL, Keijsers R, Colaris JW, i wsp. Clinical diagnosis of lateral-sided elbow pain: predictors for recognizing a diagnosis other than tennis elbow. J Shoulder Elbow Surg. 2026;35(5):1303-1308. doi:10.1016/j.jse.2025.10.006. PMID: 41192654
- Blonna D, Hoxha N, Greco V, i wsp. When Lateral Epicondylitis Is Not Lateral Epicondylitis: Analysis of the Risk Factors for the Misdiagnosis of Lateral Elbow Pain. Am J Sports Med. 2025;53(5):1195-1201. doi:10.1177/03635465251319545. PMID: 39989092
- Benito N, Martínez-Pastor JC, Lora-Tamayo J, i wsp. Executive summary: Guidelines for the diagnosis and treatment of septic arthritis in adults and children, developed by the GEIO (SEIMC), SEIP and SECOT. Enferm Infecc Microbiol Clin (Engl Ed). 2024;42(4):208-214. doi:10.1016/j.eimce.2023.07.007. PMID: 37919201
- Amako M, Arai T, Iba K, i wsp. Japanese Orthopaedic Association (JOA) clinical practice guidelines on the management of lateral epicondylitis of the humerus - Secondary publication. J Orthop Sci. 2022;27(3):514-532. doi:10.1016/j.jos.2021.09.003. PMID: 34922804
- Ikonen J, Lähdeoja T, Ardern CL, i wsp. Persistent Tennis Elbow Symptoms Have Little Prognostic Value: A Systematic Review and Meta-analysis. Clin Orthop Relat Res. 2022;480(4):647-660. doi:10.1097/CORR.0000000000002058. PMID: 34874323
- Smidt N, van der Windt DA, Assendelft WJ, i wsp. Corticosteroid injections, physiotherapy, or a wait-and-see policy for lateral epicondylitis: a randomised controlled trial. Lancet. 2002;359(9307):657-62. doi:10.1016/S0140-6736(02)07811-X. PMID: 11879861
- Coombes BK, Bisset L, Brooks P, i wsp. Effect of corticosteroid injection, physiotherapy, or both on clinical outcomes in patients with unilateral lateral epicondylalgia: a randomized controlled trial. JAMA. 2013;309(5):461-9. doi:10.1001/jama.2013.129. PMID: 23385272
- Heales LJ, McClintock SR, Maynard S, i wsp. Evaluating the immediate effect of forearm and wrist orthoses on pain and function in individuals with lateral elbow tendinopathy: A systematic review. Musculoskelet Sci Pract. 2020;47:102147. doi:10.1016/j.msksp.2020.102147. PMID: 32452393
- Navarro-Santana MJ, Sanchez-Infante J, Gómez-Chiguano GF, i wsp. Effects of trigger point dry needling on lateral epicondylalgia of musculoskeletal origin: a systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil. 2020;34(11):1327-1340. doi:10.1177/0269215520937468. PMID: 32576044
- Dean BJF, Lostis E, Oakley T, Rombach I, Morrey ME, Carr AJ. The risks and benefits of glucocorticoid treatment for tendinopathy: a systematic review of the effects of local glucocorticoid on tendon. Semin Arthritis Rheum. 2014;43(4):570-576. doi:10.1016/j.semarthrit.2013.08.006. PMID: 24074644
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.