Baza wiedzy · Szyja i głowa
Staw skroniowo-żuchwowy
Inne nazwy: articulatio temporomandibularis, temporomandibular joint, TMJ, staw żuchwowy, zaburzenia skroniowo-żuchwowe, temporomandibular disorders, TMD
Staw skroniowo-żuchwowy (łac. articulatio temporomandibularis, ang. temporomandibular joint, TMJ) to parzysty staw łączący żuchwę z kością skroniową, z krążkiem stawowym między powierzchniami. Prawy i lewy staw zawsze pracują razem, bo żuchwa jest jedną kością.

Budowa
Staw tworzą dół żuchwowy i guzek stawowy kości skroniowej oraz wyrostek kłykciowy żuchwy, rozdzielone krążkiem stawowym [1]. Do tych elementów przyczepiają się więzadła i mięśnie, które stabilizują staw i poruszają żuchwą [1]. Jak inne stawy maziowe ma torebkę włóknistą, błonę maziową i płyn stawowy [2]. Ponieważ żuchwa jest jedną kością, a czaszka mechanicznie też tworzy całość, oba połączenia działają jak jeden staw dwukłykciowy; część autorów woli więc nazwę „staw czaszkowo-żuchwowy” [2].
Krążek dzieli staw na jamę górną i dolną, dlatego klasyczny przegląd z 1993 roku opisuje go jako staw złożony, podwójny [3, 4]. Krążek ma bardzo mały współczynnik tarcia, wyrównuje niedopasowanie kształtu powierzchni stawowych i utrzymuje się na miejscu dzięki pogrubionemu brzegowi [3]. W rezonansie magnetycznym najczęściej ma kształt dwuwklęsły [5].
Staw jest silnie obciążony [6]. Warstwy chrząstki włóknistej, które amortyzują nacisk, znajdują się w krążku, w dole żuchwowym i na kłykciu żuchwy [6]. Powierzchnie te nie mają naczyń; odżywia je i nawilża błona maziowa [3].
Unerwienie i unaczynienie
Czucie ze stawu przewodzą gałęzie nerwu żuchwowego, trzeciej gałęzi nerwu trójdzielnego, który unerwia też mięśnie żucia [7]. Staw zaopatruje głównie nerw uszno-skroniowy od tyłu oraz gałązki nerwów mięśni żucia od przodu [8].
Krew doprowadza przede wszystkim tętnica szczękowa [7]. Po bocznej stronie stawu biegną tętnica skroniowa powierzchowna i tętnica poprzeczna twarzy, z przodu tętnica skroniowa głęboka tylna, a przyśrodkowo tętnica szczękowa z odchodzącą blisko stawu tętnicą oponową środkową [9]. Tuż za stawem i nad nim leży ucho [9], a ból w zaburzeniach skroniowo-żuchwowych bywa odczuwany jako ból ucha [10].
Funkcja
Otwieranie ust łączy dwa ruchy: obrót kłykcia w dolnej jamie stawu i jego ślizg do przodu w jamie górnej [4]. Większą część otwarcia daje obrót, a resztę ślizg do przodu [4], dlatego żuchwa nie działa jak prosty zawias [4, 7].
Żuchwą poruszają cztery główne mięśnie żucia: skroniowy, żwacz, skrzydłowy przyśrodkowy i skrzydłowy boczny [11]. Unoszą i opuszczają żuchwę, wysuwają ją i cofają oraz przesuwają na boki, co pozwala rozcierać pokarm [11]. Staw bierze udział w żuciu i mowie [7], a końcowe położenie żuchwy wyznaczają także zęby na drugim końcu tej dźwigni [3].
Znaczenie kliniczne
Zaburzenia skroniowo-żuchwowe
Zaburzenia skroniowo-żuchwowe (ang. temporomandibular disorders, TMD) to grupa stanów obejmujących ból mięśni żucia, ból stawu i zaburzenia wewnątrzstawowe, na przykład przemieszczenie krążka [12, 13]. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu według uznanych kryteriów, które obejmują też pytania o stres, nastrój i ograniczenia w codziennym życiu [12].
Trzaski w stawie zwykle nie są groźne [5]. Wywołujące je przemieszczenie krążka z repozycją występuje u około jednej trzeciej osób bez dolegliwości, najczęściej nie boli i rzadko postępuje: w badaniu 155 nieleczonych stawów z prawidłowym obrazem lub przemieszczeniem z repozycją 88,4% miało po średnio 7,9 roku to samo rozpoznanie [5].
Bruksizm to zaciskanie lub zgrzytanie zębami albo napinanie i wysuwanie żuchwy, w czasie snu lub czuwania [14]. Według międzynarodowego konsensusu u zdrowych osób jest zachowaniem, a nie chorobą, i może być czynnikiem ryzyka niektórych dolegliwości [14]. Bruksizm często wiąże się z przewlekłym stresem: zaciskanie zębów w ciągu dnia łączy się ze stresem, lękiem i obniżonym nastrojem [15]. Osoby z bruksizmem częściej mają też zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego [16]. Dlatego przy bólu żuchwy warto zwrócić uwagę, czy nie zaciskasz zębów przy pracy, w samochodzie albo w stresujących sytuacjach.
Ból głowy i ból rzutowany
Międzynarodowa klasyfikacja bólów głowy ICHD-3 wyodrębnia ból głowy przypisany zaburzeniom skroniowo-żuchwowym (kod 11.7) [17]. Rozpoznanie wymaga bolesnego procesu w stawie lub mięśniach żucia i co najmniej dwóch cech związku, na przykład nasilania bólu przy ruchach żuchwy, żuciu lub zaciskaniu zębów albo wywoływania go uciskiem mięśnia skroniowego [17]. Ból jest zwykle w skroni i przed uchem [17]. Klasyfikacja zaznacza, że nakłada się on na napięciowy ból głowy, a po bólu zęba TMD są najczęstszą przyczyną bólu twarzy [17].
W badaniach przekrojowych osoby z migreną i napięciowym bólem głowy miały kilkakrotnie większą szansę TMD niż osoby bez bólów głowy (iloraz szans 3,79 i 4,45) [18]. Ból zęba i TMD mogą się wzajemnie naśladować [19]; przenoszenie bólu w obrębie twarzy opisuje hasło ból rzutowany. U osób z TMD ograniczenia związane z szyją szły w parze z ograniczeniami żuchwy, ale ułożenie głowy i odcinka szyjnego nie różniło się od osób zdrowych [20]. Ból głowy pochodzący z szyi opisuje hasło szyjnopochodny ból głowy.
Leczenie zachowawcze w świetle badań
Wytyczne opublikowane w BMJ w 2023 roku, oparte na metaanalizie sieciowej i ocenie GRADE, dotyczą bólu przy TMD trwającego co najmniej 3 miesiące [10]. Silnie zalecają terapię poznawczo-behawioralną, mobilizacje wykonywane przez terapeutę, ręczną terapię punktów spustowych, nadzorowane ćwiczenia postawy, nadzorowane ćwiczenia żuchwy z rozciąganiem oraz zwykłą opiekę: edukację, uspokojenie i ćwiczenia w domu [10]. Pomocne mogą się okazać też akupunktura, suche igłowanie, pinoterapia i terapia manualna; w gabinecie dobiera się je po wywiadzie i badaniu, żeby zmniejszyć napięcie mięśni żucia i ból [10].
Te same wytyczne warunkowo odradzają odwracalne szyny zgryzowe, laser niskoenergetyczny, TENS oraz iniekcje botuliny, sterydów i kwasu hialuronowego [10]. Silnie odradzają szyny powodujące nieodwracalne zmiany zgryzu, usunięcie krążka i łączenie niesteroidowych leków przeciwzapalnych z opioidami [10]. Przegląd Cochrane z 2024 roku (57 badań, 2846 osób) nie rozstrzygnął, czy szyny i szlifowanie zębów pomagają, bo pewność dowodów była bardzo niska we wszystkich porównaniach [13].
Objawy wymagające oceny lekarskiej
Ból w okolicy stawu nie zawsze pochodzi z narządu żucia [19]. Pilnej diagnostyki wymagają sytuacje, w których przyczyna może być inna:
- ból żuchwy lub skroni pojawiający się przy żuciu i zmuszający do przerwy, zwłaszcza u osoby starszej: w metaanalizie 68 badań tak zwane chromanie żuchwy wyraźnie przemawiało za olbrzymiokomórkowym zapaleniem tętnic (iloraz wiarygodności 4,9); lekarz tego samego dnia [15],
- ból i ograniczenie ruchu żuchwy po uderzeniu lub upadku na brodę: trzeba wykluczyć złamanie żuchwy, także w obrębie wyrostka kłykciowego, co ocenia się w tomografii komputerowej; SOR [21],
- ból przypominający ból zęba: ocena stomatologiczna, bo ból zębowy i TMD łatwo pomylić [19],
- dolegliwości niepasujące do typowego obrazu i utrzymujące się mimo leczenia: rzadko przyczyną są torbiele lub zmiany guzopodobne w stawie, widoczne w badaniach obrazowych [22].
Najczęstsze pytania
Dlaczego żuchwa boli przy otwieraniu ust?
Najczęściej z powodu zaburzeń skroniowo-żuchwowych: bólu mięśni żucia albo bólu samego stawu, które nasilają się przy ruchach żuchwy i żuciu [12, 17]. Ból przy otwieraniu ust mogą jednak dawać także zęby, dlatego ocenia się staw, mięśnie i uzębienie [19].
Jak leczy się ból stawu skroniowo-żuchwowego?
Zachowawczo. W przewlekłym bólu wytyczne z 2023 roku zalecają przede wszystkim edukację i ćwiczenia w domu, terapię poznawczo-behawioralną, mobilizacje i terapię punktów spustowych oraz nadzorowane ćwiczenia żuchwy i postawy [10]. Szyn zgryzowych wytyczne nie zalecają, a przegląd Cochrane nie wykazał, że pomagają [10, 13]. Silnie odradzane są szyny trwale zmieniające zgryz i usunięcie krążka [10].
Powiązane hasła
Źródła
- Iturriaga V, Bornhardt T, Velasquez N. Temporomandibular Joint: Review of Anatomy and Clinical Implications. Dent Clin North Am. 2023;67(2):199-209. doi:10.1016/j.cden.2022.11.003. PMID: 36965926
- Alomar X, Medrano J, Cabratosa J, i wsp. Anatomy of the temporomandibular joint. Semin Ultrasound CT MR. 2007;28(3):170-83. doi:10.1053/j.sult.2007.02.002. PMID: 17571700
- Piette E. Anatomy of the human temporomandibular joint. An updated comprehensive review. Acta Stomatol Belg. 1993;90(2):103-27. PMID: 8237635
- Ferrario VF, Sforza C, Lovecchio N, i wsp. Quantification of translational and gliding components in human temporomandibular joint during mouth opening. Arch Oral Biol. 2005;50(5):507-15. doi:10.1016/j.archoralbio.2004.10.002. PMID: 15777532
- Poluha RL, Canales GT, Costa YM, i wsp. Temporomandibular joint disc displacement with reduction: a review of mechanisms and clinical presentation. J Appl Oral Sci. 2019;27:e20180433. doi:10.1590/1678-7757-2018-0433. PMID: 30810641
- Stocum DL, Roberts WE. Part I: Development and Physiology of the Temporomandibular Joint. Curr Osteoporos Rep. 2018;16(4):360-368. doi:10.1007/s11914-018-0447-7. PMID: 29948821
- Nieves Del Rio S, Omosebi O, Krishna V, i wsp. Temporomandibular joint disorder: Anatomy of pain (part 1). Morphologie. 2025;109(367):101060. doi:10.1016/j.morpho.2025.101060. PMID: 40957178
- Kucukguven A, Demiryurek MD, Vargel I. Temporomandibular joint innervation: Anatomical study and clinical implications. Ann Anat. 2022;240:151882. doi:10.1016/j.aanat.2021.151882. PMID: 34906668
- Siéssere S, Vitti M, Semprini M, i wsp. Macroscopic and microscopic aspects of the temporomandibular joint related to its clinical implication. Micron. 2008;39(7):852-8. doi:10.1016/j.micron.2007.12.006. PMID: 18243001
- Busse JW, Casassus R, Carrasco-Labra A, i wsp. Management of chronic pain associated with temporomandibular disorders: a clinical practice guideline. BMJ. 2023;383:e076227. doi:10.1136/bmj-2023-076227. PMID: 38101929
- Basit H, Tariq MA, Siccardi MA. Anatomy, Head and Neck, Mastication Muscles. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 31082071
- Schiffman E, Ohrbach R, Truelove E, i wsp. Diagnostic Criteria for Temporomandibular Disorders (DC/TMD) for Clinical and Research Applications: recommendations of the International RDC/TMD Consortium Network* and Orofacial Pain Special Interest Group†. J Oral Facial Pain Headache. 2014;28(1):6-27. doi:10.11607/jop.1151. PMID: 24482784
- Singh BP, Singh N, Jayaraman S, i wsp. Occlusal interventions for managing temporomandibular disorders. Cochrane Database Syst Rev. 2024;9(9):CD012850. doi:10.1002/14651858.CD012850.pub2. PMID: 39282765
- Lobbezoo F, Ahlberg J, Raphael KG, i wsp. International consensus on the assessment of bruxism: Report of a work in progress. J Oral Rehabil. 2018;45(11):837-844. doi:10.1111/joor.12663. PMID: 29926505
- Manfredini D, Lobbezoo F. Role of psychosocial factors in the etiology of bruxism. J Orofac Pain. 2009;23(2):153-66. PMID: 19492540
- Mortazavi N, Tabatabaei AH, Mohammadi M, i wsp. Is bruxism associated with temporomandibular joint disorders? A systematic review and meta-analysis. Evid Based Dent. 2023;24(3):144. doi:10.1038/s41432-023-00911-6. PMID: 37474733
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202. PMID: 29368949
- Bizzarri P, Manfredini D, Koutris M, i wsp. Temporomandibular disorders in migraine and tension-type headache patients: a systematic review with meta-analysis. J Oral Facial Pain Headache. 2024;38(2):11-24. doi:10.22514/jofph.2024.011. PMID: 39801093
- Renton T. Tooth-Related Pain or Not? Headache. 2020;60(1):235-246. doi:10.1111/head.13689. PMID: 31675112
- Cuenca-Martínez F, Herranz-Gómez A, Madroñero-Miguel B, i wsp. Craniocervical and Cervical Spine Features of Patients with Temporomandibular Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies. J Clin Med. 2020;9(9):2806. doi:10.3390/jcm9092806. PMID: 32872670
- Sheng K. Radiological investigation of acute mandibular injury. Natl J Maxillofac Surg. 2022;13(2):165-171. doi:10.4103/njms.NJMS_27_19. PMID: 36051802
- Ahmad M, Gaalaas L. Imaging of Tumor-like and Cyst-like Lesions of the Temporomandibular Joints. Neuroimaging Clin N Am. 2025;35(4):517-526. doi:10.1016/j.nic.2025.06.005. PMID: 41161936
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.