Baza wiedzy · Stopa i podudzie
Ostroga piętowa
Inne nazwy: plantar calcaneal spur, heel spur, ostroga kości piętowej
Ostroga piętowa (ang. plantar calcaneal spur, heel spur) to zmiana kostna w miejscu przyczepu tkanek od spodu kości piętowej, widoczna na zdjęciu RTG. Sama ostroga nie przesądza o bólu: często występuje razem z pogrubieniem rozcięgna podeszwowego, a bywa też u osób bez dolegliwości.

Spis treści (9)
Epidemiologia
Ból spodu pięty należy do najczęstszych dolegliwości stopy, zwłaszcza po pięćdziesiątce [1]. Częściej zgłaszają go kobiety, osoby pracujące fizycznie i osoby z nadwagą [1, 4].
Ostroga to częste znalezisko w RTG po pięćdziesiątce i zwykle występuje razem z pogrubieniem rozcięgna podeszwowego [3]. Sama ostroga, bez zmian w rozcięgnie, zdarza się rzadko [3].
Przyczyny i mechanizm
Ostroga powstaje przy guzie kości piętowej, w miejscu przyczepu tkanek miękkich podeszwy: rozcięgna podeszwowego albo krótkich mięśni stopy [5]. Nie ma jednej teorii jej powstawania. Bierze się pod uwagę między innymi pociąganie przez tkanki miękkie, powtarzane mikrourazy i reakcję kości na obciążenie ciężarem ciała [5]. Z obecnością ostrogi wiążą się wiek, masa ciała, choroby zapalne stawów i ustawienie stopy [5].
Ważną rolę odgrywa też metabolizm. U osób z cukrzycą typu 2 rozcięgno podeszwowe było grubsze, a przy jego przyczepie do kości częściej widziano zmiany kostne, także wtedy, gdy nie miały uszkodzenia nerwów w stopach [17]. W koncepcji, w której pracuję, przy ostrodze zwracam też uwagę na zastój płynów w tkankach stopy i na nadmiar cukru w diecie.
Nazwa „zapalenie” rozcięgna jest myląca: w badaniu tkanek pobranych podczas operacji stwierdzono zwyrodnienie włókien bez nacieku zapalnego [7]. Dlatego mówi się też o fasciopatii podeszwowej [4, 7]. W USG rozcięgno jest u osób z bólem pogrubione [6].
Objawy
Typowy jest ból po przyśrodkowej stronie spodu pięty, najsilniejszy przy pierwszych krokach po odpoczynku [8]. Ten „ból pierwszego kroku” (ang. first-step pain) jest tak charakterystyczny, że służy jako główna miara wyniku w badaniach klinicznych [9, 10]. Częsta jest tkliwość przy ucisku w miejscu przyczepu rozcięgna, ale w badaniu 530 osób nie pozwalała ona odróżnić, czy za ból odpowiada ostroga, pogrubione rozcięgno, czy obie zmiany [3].
Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie i badaniu fizykalnym. Badania obrazowe są pomocnicze, a zapalenie rozcięgna jest w dużej mierze rozpoznaniem z wykluczenia: najpierw trzeba rozważyć inne przyczyny mechaniczne, reumatologiczne i neurologiczne [11].
Zdjęcie RTG pokazuje ostrogę, ale jej obecność nie wyjaśnia bólu. Ostroga jest wprawdzie częstsza u osób z przewlekłym bólem pięty [6], jednak występuje też u osób bez dolegliwości [3], a w badaniu kohortowym jej obecność nie wpływała na odległe rokowanie [2]. Badanie USG pozwala ocenić grubość i strukturę rozcięgna [6]. W klasyfikacji chorób ICD-10 ostroga kości piętowej ma kod M77.3 (w grupie innych entezopatii), a zapalenie rozcięgna podeszwowego mieści się w kodzie M72.2 [12].
Ból pięty ma też inne przyczyny, które różnią się obrazem klinicznym [8, 13]:
- ból narastający po zwiększeniu aktywności albo zmianie nawierzchni na twardszą może oznaczać złamanie zmęczeniowe kości piętowej,
- pieczenie, mrowienie i drętwienie pięty lub podeszwy sugerują ucisk nerwu piszczelowego albo jego gałęzi, także w kanale stępu,
- głęboki ból w środku pięty, przypominający stłuczenie, pasuje do zespołu poduszeczki tłuszczowej pięty,
- ból z tyłu pięty, przy przyczepie ścięgna Achillesa, to raczej tendinopatia ścięgna Achillesa albo zniekształcenie Haglunda,
- u dzieci i nastolatków częstą przyczyną jest zapalenie apofizy kości piętowej (choroba Severa).
Kiedy pilnie do lekarza
Konsultacji lekarskiej wymagają sytuacje, w których ból pięty może mieć inne podłoże niż przeciążenie rozcięgna:
- ból po upadku, skoku albo urazie, zwłaszcza gdy trudno obciążyć stopę (możliwe złamanie) [8, 13],
- ból narastający z dnia na dzień po wyraźnym zwiększeniu biegania lub chodzenia albo po zmianie nawierzchni na twardszą [8],
- drętwienie, pieczenie albo osłabienie stopy [8, 13],
- nagłe nasilenie bólu podeszwy, zwłaszcza po wcześniejszej iniekcji sterydu: zerwanie rozcięgna zdarza się rzadko, ale jest opisywane [13, 14],
- ból obu pięt z bólem lub obrzękiem innych stawów, bo ostrogi i ból pięty mogą towarzyszyć chorobom zapalnym stawów [5],
- ból pięty u dziecka lub nastolatka [8].
Postępowanie i co mówią badania
W gabinecie podstawą są terapia manualna, suche igłowanie, akupunktura, pinoterapia i kinezjotaping, dobierane po wywiadzie i badaniu. Ich celem jest zmniejszenie bólu i napięcia tkanek podeszwy i łydki, żeby chodzenie było mniej bolesne. Ćwiczenia do domu utrwalają efekt.
W badaniu suche igłowanie punktów spustowych zmniejszało ból pierwszego kroku bardziej niż igłowanie pozorowane [10]. Ćwiczenia siłowe, czyli wspięcia na palce z podłożonym pod palce ręcznikiem, dały po 3 miesiącach lepszy wynik niż samo rozciąganie [16].
Praktyczne wskazówki [9]:
- rozciągaj rozcięgno podeszwowe,
- zadbaj o odpowiednie obuwie,
- przy nasilonym bólu pomaga taping stopy,
- gdy to nie wystarcza, rozważa się wkładki [9, 15].
O zastrzyku sterydowym decyduje lekarz. Sterydy zmieniają strukturę ścięgien i rozcięgien: w badaniach, głównie na zwierzętach i komórkach, po ich podaniu było mniej kolagenu, a włókna były gorzej ułożone [18]. Po zastrzyku opisywano też rzadkie zerwanie rozcięgna [14]. Operację rozważa się dopiero po około 6 miesiącach nieskutecznego leczenia zachowawczego [11].
Rokowanie
Ból pięty często trwa długo, nawet wiele miesięcy [2]. Obecność ostrogi i grubość rozcięgna nie wpływały na to, jak długo utrzymywały się objawy [2].
Najczęstsze pytania
Jak wygląda ostroga piętowa na zdjęciu RTG?
Na bocznym zdjęciu stopy, wykonanym w obciążeniu, ostroga jest widoczna jako zmiana kostna od spodu kości piętowej [3]. Opis „ostroga piętowa” w wyniku RTG nie oznacza jednak, że to ona jest źródłem bólu: ostrogi mają też osoby bez dolegliwości, a ich obecność nie zmieniała rokowania [2, 3].
Czy ostroga piętowa i zapalenie rozcięgna podeszwowego to to samo?
Nie. Ostroga to zmiana kostna widoczna w RTG, a zapalenie (fasciopatia) rozcięgna podeszwowego to przeciążenie tkanki miękkiej, widoczne w USG jako jej pogrubienie. Obie zmiany często występują razem i obie wiążą się z bólem pięty, ale izolowana ostroga zdarza się rzadko [3, 6, 7].
Czym różni się ostroga dolna od bólu z tyłu pięty?
Ostroga dolna (podeszwowa) leży od spodu pięty i jej dotyczy to hasło. Ból z tyłu pięty, przy przyczepie ścięgna Achillesa, ma inne typowe przyczyny, na przykład tendinopatię ścięgna Achillesa albo zniekształcenie Haglunda, czyli wyniosłość kości piętowej, która może drażnić kaletkę za piętą [8]. Dlatego opis „ostroga” w wyniku badania trzeba odnosić do miejsca bólu.
Powiązane hasła
Źródła
- Thomas MJ, Whittle R, Menz HB, i wsp. Plantar heel pain in middle-aged and older adults: population prevalence, associations with health status and lifestyle factors, and frequency of healthcare use. BMC Musculoskelet Disord. 2019;20(1):337. doi:10.1186/s12891-019-2718-6. PMID: 31325954
- Hansen L, Krogh TP, Ellingsen T, i wsp. Long-Term Prognosis of Plantar Fasciitis: A 5- to 15-Year Follow-up Study of 174 Patients With Ultrasound Examination. Orthop J Sports Med. 2018;6(3):2325967118757983. doi:10.1177/2325967118757983. PMID: 29536022
- Menz HB, Thomas MJ, Marshall M, i wsp. Coexistence of plantar calcaneal spurs and plantar fascial thickening in individuals with plantar heel pain. Rheumatology (Oxford). 2019;58(2):237-245. doi:10.1093/rheumatology/key266. PMID: 30204912
- van Leeuwen KD, Rogers J, Winzenberg T, i wsp. Higher body mass index is associated with plantar fasciopathy/'plantar fasciitis': systematic review and meta-analysis of various clinical and imaging risk factors. Br J Sports Med. 2016;50(16):972-981. doi:10.1136/bjsports-2015-094695. PMID: 26644427
- Kirkpatrick J, Yassaie O, Mirjalili SA. The plantar calcaneal spur: a review of anatomy, histology, etiology and key associations. J Anat. 2017;230(6):743-751. doi:10.1111/joa.12607. PMID: 28369929
- McMillan AM, Landorf KB, Barrett JT, i wsp. Diagnostic imaging for chronic plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. J Foot Ankle Res. 2009;2:32. doi:10.1186/1757-1146-2-32. PMID: 19912628
- Lemont H, Ammirati KM, Usen N. Plantar fasciitis: a degenerative process (fasciosis) without inflammation. J Am Podiatr Med Assoc. 2003;93(3):234-237. doi:10.7547/87507315-93-3-234. PMID: 12756315
- Tu P. Heel Pain: Diagnosis and Management. Am Fam Physician. 2018;97(2):86-93. PMID: 29365222
- Morrissey D, Cotchett M, Said J'Bari A, i wsp. Management of plantar heel pain: a best practice guide informed by a systematic review, expert clinical reasoning and patient values. Br J Sports Med. 2021;55(19):1106-1118. doi:10.1136/bjsports-2019-101970. PMID: 33785535
- Cotchett MP, Munteanu SE, Landorf KB. Effectiveness of trigger point dry needling for plantar heel pain: a randomized controlled trial. Phys Ther. 2014;94(8):1083-1094. doi:10.2522/ptj.20130255. PMID: 24700136
- Rosenbaum AJ, DiPreta JA, Misener D. Plantar heel pain. Med Clin North Am. 2014;98(2):339-352. doi:10.1016/j.mcna.2013.10.009. PMID: 24559879
- World Health Organization. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision (ICD-10) Version:2019. M77.3 Calcaneal spur; M72.2 Plantar fascial fibromatosis. https://icd.who.int/browse10/2019/en#/M77.3
- Alshami AM, Souvlis T, Coppieters MW. A review of plantar heel pain of neural origin: differential diagnosis and management. Man Ther. 2008;13(2):103-111. doi:10.1016/j.math.2007.01.014. PMID: 17400020
- David JA, Sankarapandian V, Christopher PR, i wsp. Injected corticosteroids for treating plantar heel pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2017;6(6):CD009348. doi:10.1002/14651858.CD009348.pub2. PMID: 28602048
- Whittaker GA, Munteanu SE, Menz HB, i wsp. Foot orthoses for plantar heel pain: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2018;52(5):322-328. doi:10.1136/bjsports-2016-097355. PMID: 28935689
- Rathleff MS, Mølgaard CM, Fredberg U, i wsp. High-load strength training improves outcome in patients with plantar fasciitis: A randomized controlled trial with 12-month follow-up. Scand J Med Sci Sports. 2015;25(3):e292-e300. doi:10.1111/sms.12313. PMID: 25145882
- Ursini F, Arturi F, D'Angelo S, i wsp. Plantar fascia enthesopathy is highly prevalent in diabetic patients without peripheral neuropathy and correlates with retinopathy and impaired kidney function. PLoS One. 2017;12(3):e0174529. doi:10.1371/journal.pone.0174529
- Dean BJF, Lostis E, Oakley T, Rombach I, Morrey ME, Carr AJ. The risks and benefits of glucocorticoid treatment for tendinopathy: a systematic review of the effects of local glucocorticoid on tendon. Semin Arthritis Rheum. 2014;43(4):570-576. doi:10.1016/j.semarthrit.2013.08.006. PMID: 24074644
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.