Baza wiedzy · Stopa i podudzie
Rozcięgno podeszwowe
Inne nazwy: aponeurosis plantaris, plantar fascia, plantar aponeurosis, powięź podeszwowa, rozcięgno podeszwy
Rozcięgno podeszwowe (łac. aponeurosis plantaris, ang. plantar fascia) to gruby, płaski pas zbitej tkanki łącznej na podeszwie, biegnący od guza kości piętowej do palców. Podtrzymuje łuk podłużny stopy i napina się, gdy palce zginają się ku górze; samo się nie kurczy, działa jak bierne cięgno.

Budowa
Pod skórą podeszwy leży powięź powierzchowna z licznymi przegrodami wypełnionymi tłuszczem, które amortyzują nacisk [1]. Głębiej znajduje się powięź głęboka, na podeszwie znacznie grubsza niż na grzbiecie stopy [1]. Jej środkowa część to właśnie rozcięgno podeszwowe [1]. W opisach anatomicznych nazwa plantar fascia obejmuje całą powięź głęboką podeszwy, a plantar aponeurosis jej część środkową [1].
Rozcięgno zaczyna się na guzie kości piętowej trzema pasmami: przyśrodkowym, środkowym i bocznym [2]. Ku przodowi rozchodzi się na pięć pasm, które przechodzą w pochewki palców, a od spodu wzmacnia je więzadło poprzeczne powierzchowne śródstopia [1]. Przyśrodkowo i bocznie rozcięgno przechodzi w powięź mięśnia odwodziciela palucha i mięśnia odwodziciela palca małego [3]. Rozcięgno jest mocno zrośnięte z mięśniami podeszwy i ze skórą [3]. Od jego górnej powierzchni odchodzą przegrody międzymięśniowe, które dzielą podeszwę na przedział przyśrodkowy, środkowy i boczny [1].
Rozcięgno jest bogate w kwas hialuronowy, wytwarzany prawdopodobnie przez komórki podobne do fibroblastów, nazwane fascjocytami [3]. Z tyłu rozcięgno łączy się przez okostną guza piętowego z tkanką otaczającą ścięgno Achillesa (ang. paratenon), silniej niż z samym ścięgnem [3]. Przegląd z 2024 roku opisuje silny związek między obciążeniem ścięgna Achillesa a napięciem rozcięgna i podaje, że przykurcz ścięgna Achillesa stwierdza się u niemal 80% osób z zapaleniem rozcięgna podeszwowego [4].
Unerwienie i unaczynienie
W rozcięgnie znajdują się zakończenia nerwowe oraz ciałka Paciniego i Ruffiniego [3]. Najwięcej ich jest w części przyśrodkowej i bocznej oraz na powierzchni mięśni [3]. Autorzy badania mikroskopowego wnioskują z samej budowy tkanki, że rozcięgno bierze udział w propriocepcji, czyli czuciu ułożenia i ruchu stopy [3].
W przyśrodkowej okolicy pięty przebiegają drobne nerwy piętowe, które zaopatrują skórę i głębsze struktury pięty [5].
Funkcja
Rozcięgno działa jak cięciwa łuku: kość piętowa i kości śródstopia tworzą łuk stopy, a rozcięgno łączy jego końce [6]. Ciężar ciała przenoszony przez piszczel spłaszcza łuk, a napięte rozcięgno nie pozwala rozsunąć się kości piętowej i kościom śródstopia [6].
Na tym opiera się mechanizm kołowrotu (ang. windlass mechanism) [6]. Gdy w fazie odbicia palce zginają się ku górze, rozcięgno nawija się na głowy kości śródstopia jak lina na wałek [6]. Odległość między piętą a śródstopiem się skraca, a łuk podłużny się unosi [6]. Łuk działa też jak sprężyna, która gromadzi i oddaje energię sprężystą; według przeglądu badań eksperymentalnych ta cecha stopy człowieka jest prawdopodobnie przystosowaniem do biegu długodystansowego [7]. Ogólny układ rozcięgna człowiek dzieli z szympansem [8]. Grubsze i sztywniejsze rozcięgno, umożliwiające mechanizm kołowrotu i magazynowanie energii, mogło wykształcić się razem z łukiem stopy, choć ta hipoteza wymaga sprawdzenia [8].
Nowsze badania podważają rolę kołowrotu w usztywnianiu stopy przy odbiciu [9]. W dwóch doświadczeniach na 10 i 9 osobach usztywnienie stopy przy odbiciu rosło wraz z siłą nacisku, ale nie dało się go wyjaśnić samym naciągnięciem rozcięgna przez zgięcie palców [9]. Zapisy elektromiograficzne wskazywały, że rozcięgno napinają przede wszystkim mięśnie zginające podeszwowo stopę, a udział mają też krótkie mięśnie stopy [9]. Rozcięgno pracuje więc razem z mięśniami łydki i stopy, co może tłumaczyć częsty związek jego przeciążenia z napięciem ścięgna Achillesa [4].
Znaczenie kliniczne
Najczęstszą chorobą rozcięgna jest jego przeciążenie, potocznie nazywane zapaleniem rozcięgna podeszwowego [10]. Dotyczy ono głównie przyczepu do kości piętowej, czyli entezy, stąd nazwa entezopatia rozcięgna podeszwowego [11]. Ta dolegliwość jest najczęstszą przyczyną bólu pięty [12], a w jej obrazie mikroskopowym rzadko stwierdza się zapalenie [11]. Objawy, rozpoznanie i leczenie bólu rozcięgna podeszwowego, także jego związek z ostrogą kości piętowej, opisuje hasło ostroga piętowa.
Fibromatoza podeszwowa (choroba Ledderhose'a) to rzadki, łagodny rozrost tkanki włóknistej, który tworzy guzki w środkowej i przyśrodkowej części rozcięgna [13]. Histologicznie przypomina przykurcz Dupuytrena dłoni [13]. Opisywano jej związek z urazem, cukrzycą, niektórymi lekami przeciwpadaczkowymi, alkoholem, chorobami wątroby i zamrożonym barkiem [13]. Rozpoznanie zwykle potwierdza USG, a po operacji guzki często wracają [13].
Najczęstsze pytania
Co to jest rozcięgno?
Rozcięgno podeszwowe to środkowa część powięzi głębokiej podeszwy, zbudowanej z włóknistej tkanki łącznej i znacznie grubszej niż na grzbiecie stopy [1]. Biegnie od kości piętowej do palców i od spodu ogranicza środkowy przedział mięśni stopy [1]. Powięzi głębokie kończyn służą jako miejsce przyczepu mięśni, tworzą przedziały mięśniowe i rozpraszają naprężenia w miejscach przyczepu do kości [14].
Czy rozcięgno podeszwowe to ścięgno?
Nie w ścisłym znaczeniu: anatomicznie to zgrubiała część powięzi głębokiej podeszwy, biegnąca od kości piętowej do palców [1, 6]. Jego przewlekłe przeciążenie dotyczy jednak głównie przyczepu do kości, a w obrazie mikroskopowym rzadko widać zapalenie [11]. Podobne zmiany w ścięgnach opisuje hasło o tendinopatii.
Powiązane hasła
Źródła
- Bourne M, Talkad A, Varacallo MA. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb, Foot Fascia. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30252299
- Mizuno D, Otsuka S, Shan X, i wsp. Variation in the origin of the plantar aponeurosis and its relationship to the origin of the abductor hallucis muscle. Clin Anat. 2024;37(8):925-929. doi:10.1002/ca.24164. PMID: 38581285
- Stecco C, Corradin M, Macchi V, i wsp. Plantar fascia anatomy and its relationship with Achilles tendon and paratenon. J Anat. 2013;223(6):665-76. doi:10.1111/joa.12111. PMID: 24028383
- Ryskalin L, Morucci G, Soldani P, i wsp. Do the fasciae of the soleus have a role in plantar fasciitis? Clin Anat. 2024;37(4):413-424. doi:10.1002/ca.24102. PMID: 37539773
- Govsa F, Bilge O, Ozer MA. Variations in the origin of the medial and inferior calcaneal nerves. Arch Orthop Trauma Surg. 2006;126(1):6-14. doi:10.1007/s00402-005-0088-z. PMID: 16333630
- Bolgla LA, Malone TR. Plantar fasciitis and the windlass mechanism: a biomechanical link to clinical practice. J Athl Train. 2004;39(1):77-82. PMID: 16558682
- Holowka NB, Lieberman DE. Rethinking the evolution of the human foot: insights from experimental research. J Exp Biol. 2018;221(Pt 17):jeb174425. doi:10.1242/jeb.174425. PMID: 30190415
- Sichting F, Holowka NB, Ebrecht F, i wsp. Evolutionary anatomy of the plantar aponeurosis in primates, including humans. J Anat. 2020;237(1):85-104. doi:10.1111/joa.13173. PMID: 32103502
- Farris DJ, Birch J, Kelly L. Foot stiffening during the push-off phase of human walking is linked to active muscle contraction, and not the windlass mechanism. J R Soc Interface. 2020;17(168):20200208. doi:10.1098/rsif.2020.0208. PMID: 32674708
- de Arruda PHC, Watanabe GO, Rizzetto T, i wsp. Exploring plantar aponeurosis disorders: beyond the classics. Clin Imaging. 2026;134:110772. doi:10.1016/j.clinimag.2026.110772. PMID: 41864156
- Wearing SC, Smeathers JE, Urry SR, i wsp. The pathomechanics of plantar fasciitis. Sports Med. 2006;36(7):585-611. doi:10.2165/00007256-200636070-00004. PMID: 16796396
- Flores DV, Goes PK, Damer A, i wsp. The Heel Complex: Anatomy, Imaging, Pathologic Conditions, and Treatment. Radiographics. 2024;44(4):e230163. doi:10.1148/rg.230163. PMID: 38512730
- Tomac A, Ion AP, Opriș DR, i wsp. Ledderhose's Disease: An Up-to-Date Review of a Rare Non-Malignant Disorder. Clin Pract. 2023;13(5):1182-1195. doi:10.3390/clinpract13050106. PMID: 37887082
- Benjamin M. The fascia of the limbs and back--a review. J Anat. 2009;214(1):1-18. doi:10.1111/j.1469-7580.2008.01011.x. PMID: 19166469
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.