Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy
Dermatom
Inne nazwy: dermatome, dermatomy, mapa dermatomów, pole korzeniowe skóry
Dermatom (ang. dermatome) to obszar skóry unerwiony czuciowo przez włókna jednego korzenia nerwu rdzeniowego. Sąsiednie dermatomy zachodzą na siebie, a ich zasięg różni się między ludźmi, dlatego mapa dermatomów jest przybliżeniem, a nie dokładnym planem ciała.

Spis treści (5)
Definicja i historia pojęcia
Międzynarodowe standardy badania neurologicznego po urazie rdzenia kręgowego definiują dermatom jako obszar skóry unerwiony przez czuciowe włókna jednego nerwu segmentowego, czyli korzenia [1]. Jego odpowiednikiem w mięśniach jest miotom: zespół włókien mięśniowych unerwionych przez ruchowe włókna tego samego korzenia [1]. Budowę korzeni i ich związek z kręgami opisuje hasło korzeń nerwowy i nerw rdzeniowy.
W 2008 roku Lee, McPhee i Stringer przeanalizowali w przeglądzie systematycznym badania, na których opierają się mapy [2]. Uznali obowiązujące mapy za niedokładne i zbudowane na badaniach z wadami metodologicznymi [2]. Z danych o najwyższej jakości ułożyli nową mapę, opartą na dowodach: pokazuje ona obszary czucia dotyku, które dla danego korzenia powtarzają się u większości ludzi [2].
Mechanizm
Czuciowe włókna jednego korzenia mają ciała komórek w jednym zwoju rdzeniowym [3]. Ich zakończenia w skórze tworzą pas, który zachodzi na pasy sąsiednich korzeni: jeden dermatom może obejmować obszar jednego lub dwóch sąsiednich segmentów [4], a przegląd Lee i wsp. podkreśla, że nakładanie się dermatomów i ich zmienność między ludźmi wymagają większej uwagi niż uporządkowany rysunek w atlasie [2].
Podział na dermatomy dobrze widać w półpaścu: wirus ospy wietrznej pozostaje w zwojach nerwowych w stanie utajonym, a po uaktywnieniu wywołuje wysypkę w rozkładzie dermatomalnym; na tym obrazie opiera się rozpoznanie [5]. Półpasiec może powikłać neuralgia popółpaścowa [5], opisana w haśle ból neuropatyczny.
Dermatom dotyczy czucia skóry [1]. Ból z głębokich tkanek, na przykład ze stawów międzywyrostkowych czy krążka, nie przebiega według dermatomów, co jest jedną z cech odróżniających ból rzutowany od korzeniowego [6].
Znaczenie kliniczne
Na znajomości dermatomów opiera się badanie czucia [7]. W standardzie badania po urazie rdzenia kręgowego ocenia się po obu stronach ciała jeden wyznaczony punkt w każdym z 28 dermatomów, od C2 do S4-5 [1]. Punkty wybrano tak, by łatwo je było odnaleźć względem wyczuwalnych elementów kostnych [1]. W każdym punkcie bada się dotyk, pociągnięciem kosmyka waty po skórze na odcinku najwyżej 1 cm, oraz odróżnianie ostrego od tępego końcówką agrafki [1]. Wynik porównuje się z czuciem na policzku w skali 0-2: brak, czucie zaburzone, prawidłowe [1].
Wybrane punkty standardu, przydatne przy ocenie kończyn i tułowia, to [1]:
- C5: boczna strona dołu łokciowego, tuż nad zgięciem łokcia [1],
- C6, C7 i C8: grzbietowa strona paliczka bliższego odpowiednio kciuka, palca środkowego i palca małego [1],
- T4 i T10: w linii środkowo-obojczykowej na wysokości brodawek sutkowych i pępka [1],
- L3: przyśrodkowy kłykieć kości udowej nad kolanem [1],
- L4: kostka przyśrodkowa [1],
- L5: grzbiet stopy na wysokości trzeciego stawu śródstopno-paliczkowego [1],
- S1: boczna strona pięty [1].
W bólu promieniującym do kończyny badanie czucia w obszarze dermatomu jest jednym z elementów badania neurologicznego, obok oceny siły mięśni i odruchów [8]; testy napięciowe opisuje hasło o objawie Lasègue'a. Dokładność badania czucia jest jednak ograniczona [8]. W metaanalizie 14 badań u osób z podejrzeniem radikulopatii przy przepuklinie lędźwiowej badanie czucia miało czułość 0,32-0,40 i swoistość 0,59-0,72 względem wyniku operacji lub badania obrazowego, a wskazanie poziomu przepukliny czułość 0,35 i swoistość 0,64 [8]. Podobnie wypadły badanie siły i odruchów [8].
Mało przydatny okazuje się też sam rozkład bólu [4]. W badaniu 169 osób z bólem korzeniowym ból w odcinku szyjnym nie przebiegał według dermatomu w 69,7% przypadków, a w lędźwiowym w 64,1% [4]. Wyjątkiem był korzeń S1: ból w jego dermatomie miał czułość 0,65 i swoistość 0,80 [4]. W badaniu 239 operowanych poziomów szyjnych objawy odpowiadały podręcznikowemu wzorowi tylko w 54%, a gdy odbiegały, to średnio o 1,68 poziomu; ból szyi po stronie objawów występował w 81% przypadków [9]. Przy prowokowaniu objawów podczas iniekcji okołokorzeniowych u 71 osób odczucia z korzeni L3-S1 najczęściej obejmowały pośladek, tył uda i tył łydki, niezależnie od poziomu [10]. Dla osób z rwą barkową lub bólem nogi oznacza to, że samo miejsce bólu nie wskazuje konkretnego korzenia [9, 10].
Kontrowersje i ograniczenia wiedzy
Mapy dermatomów w podręcznikach są ze sobą sprzeczne [7], a według przeglądu z 2008 roku opierają się na badaniach z wadami metodologicznymi [2]. Mapa oparta na dowodach pokazuje obszary powtarzające się u większości ludzi, nie u wszystkich, i dotyczy czucia dotyku [2]. Nie ma więc jednej mapy, którą można by nałożyć na każdego pacjenta [2].
Dane o rozkładzie objawów pochodzą głównie z pojedynczych badań obserwacyjnych: z rysunków bólu, analizy dokumentacji chorych operowanych i prowokowania objawów podczas zabiegów [4, 9, 10]. Metaanaliza badania neurologicznego wskazuje jako możliwe przyczyny słabej dokładności brak jednolitych kryteriów rozpoznania przepukliny, różną rzetelność testów i złożony mechanizm radikulopatii [8]. Autorzy uznali dokładność wszystkich elementów badania neurologicznego za ograniczoną, niezależnie od standardu porównania [8]; badanie czucia jest więc jedną ze wskazówek, a nie rozstrzygnięciem.
Powiązane hasła
Źródła
- Rupp R, Biering-Sørensen F, Burns SP, i wsp. International Standards for Neurological Classification of Spinal Cord Injury: Revised 2019. Top Spinal Cord Inj Rehabil. 2021;27(2):1-22. doi:10.46292/sci2702-1. PMID: 34108832
- Lee MW, McPhee RW, Stringer MD. An evidence-based approach to human dermatomes. Clin Anat. 2008;21(5):363-373. doi:10.1002/ca.20636. PMID: 18470936
- Esposito MF, Malayil R, Hanes M, i wsp. Unique Characteristics of the Dorsal Root Ganglion as a Target for Neuromodulation. Pain Med. 2019;20(Suppl 1):S23-S30. doi:10.1093/pm/pnz012. PMID: 31152179
- Murphy DR, Hurwitz EL, Gerrard JK, i wsp. Pain patterns and descriptions in patients with radicular pain: does the pain necessarily follow a specific dermatome? Chiropr Osteopat. 2009;17:9. doi:10.1186/1746-1340-17-9. PMID: 19772560
- Bubak AN, Warren-Gash C, Tommasi C, i wsp. Varicella zoster virus infection. Nat Rev Dis Primers. 2026;12(1):58. doi:10.1038/s41572-026-00735-5. PMID: 42693145
- Jin Q, Chang Y, Lu C, i wsp. Referred pain: characteristics, possible mechanisms, and clinical management. Front Neurol. 2023;14:1104817. doi:10.3389/fneur.2023.1104817. PMID: 37448749
- Downs MB, Laporte C. Conflicting dermatome maps: educational and clinical implications. J Orthop Sports Phys Ther. 2011;41(6):427-434. doi:10.2519/jospt.2011.3506. PMID: 21628826
- Al Nezari NH, Schneiders AG, Hendrick PA. Neurological examination of the peripheral nervous system to diagnose lumbar spinal disc herniation with suspected radiculopathy: a systematic review and meta-analysis. Spine J. 2013;13(6):657-674. doi:10.1016/j.spinee.2013.02.007. PMID: 23499340
- McAnany SJ, Rhee JM, Baird EO, i wsp. Observed patterns of cervical radiculopathy: how often do they differ from a standard, "Netter diagram" distribution? Spine J. 2019;19(7):1137-1142. doi:10.1016/j.spinee.2018.08.002. PMID: 30121324
- Furman MB, Johnson SC. Induced lumbosacral radicular symptom referral patterns: a descriptive study. Spine J. 2019;19(1):163-170. doi:10.1016/j.spinee.2018.05.029. PMID: 29800710
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.