Baza wiedzy · Ból i układ nerwowy
Przepona
Inne nazwy: diaphragma, diaphragm, przepona brzuszna, mięsień przepony, thoracic diaphragm
Przepona (łac. diaphragma) to kopulasty mięsień z centralnym ścięgnem, który oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej. Jest głównym mięśniem wdechowym, a zmieniając ciśnienie w jamie brzusznej, uczestniczy też w stabilizacji tułowia.

Budowa
Przepona to płat mięśniowy otaczający ścięgno środkowe [1]. Jej wypukła górna powierzchnia tworzy dno klatki piersiowej, a wklęsła dolna strop jamy brzusznej [2]. Nie jest symetryczna: lewa kopuła leży nieco niżej niż prawa, głównie dlatego, że pod prawą znajduje się wątroba [2].
Część mięśniową dzieli się według przyczepów na trzy części [1]:
- mostkową, przyczepioną do tylnej powierzchni wyrostka mieczykowatego [1],
- żebrową, przyczepioną do wewnętrznej powierzchni sześciu dolnych chrząstek żebrowych i żeber [1],
- lędźwiową, przyczepioną do więzadeł łukowatych oraz trzech górnych kręgów lędźwiowych [1].
Część lędźwiowa odchodzi od kręgosłupa dwiema odnogami, prawą i lewą [1], a dokładne poziomy ich przyczepów bywają różne. W badaniu 10 preparatów prawa odnoga sięgała trzonów kręgów L2-L4, a lewa L1-L3 [3]. Budowę tej części kręgosłupa opisuje hasło o kręgosłupie.
Przez przeponę przechodzą struktury łączące klatkę piersiową z jamą brzuszną [1]:
- otworem żyły głównej w ścięgnie środkowym, na wysokości kręgu Th8, żyła główna dolna [1],
- rozworem przełykowym w części mięśniowej, przy prawej odnodze, na wysokości Th10, przełyk z pniami nerwu błędnego [1],
- rozworem aortowym między odnogami, na wysokości Th12, aorta, przewód piersiowy i żyła nieparzysta [1].
Unerwienie i unaczynienie
Przeponę unerwia nerw przeponowy [4]. Według klasycznych opisów pochodzi on głównie z korzenia C4, z udziałem C3 i C5 [4]. Obserwacje śródoperacyjne u 18 chorych wskazały, że o pracy przepony decyduje korzeń C4: jego pobudzenie zawsze wywoływało skurcz przepony, a przy jego wyrwaniu przepona była porażona u wszystkich poza jedną osobą [4]. Pobudzenie korzenia C5 nie wywołało skurczu ani razu [4]. Szerzej o korzeniach pisze hasło o korzeniu nerwowym.
Ta anatomia łączy przeponę z kręgosłupem szyjnym [5]. W badaniu 15 osób z jednostronnym porażeniem przepony o nieznanej przyczynie, które miały rezonans szyi, ciężkie zwężenie otworów międzykręgowych na poziomie C3-C4 występowało po stronie porażenia u 73%, a po stronie zdrowej u 13% [5]. Autorzy uznali zmiany zwyrodnieniowe szyi, opisywane też w haśle o dyskopatii szyjnej, za niedoceniany powód takiego porażenia [5].
Nerw przeponowy przewodzi też czucie [6]. Podrażnienie przepony po zabiegach laparoskopowych, na przykład gazem wprowadzanym do jamy brzusznej, prowadzi do przejściowego uszkodzenia tego nerwu i bólu odczuwanego w barku, tak zwanego bólu szczytu barku [6]. Mechanizm bólu odczuwanego z dala od jego źródła omawia hasło o bólu rzutowanym.
Od dołu przeponę zaopatrują tętnice przeponowe dolne [7]. Mają one wiele odmian: u 24,2% osób odchodzą wspólnym pniem, a najczęściej biorą początek z aorty albo z pnia trzewnego [7].
Funkcja
Przepona jest głównym mięśniem oddechowym [8]. Kurcząc się, obniża ciśnienie w klatce piersiowej, co wciąga powietrze do płuc, i jednocześnie podnosi ciśnienie w jamie brzusznej [2, 9]. Jest aktywna przez podobną część czasu jak serce, więc układ nerwowy musi nią sterować tak, żeby się nie męczyła [9]. Jej skurcz musi być zgrany z mięśniami gardła, międzyżebrowymi i brzucha [9].
Poza oddychaniem przepona uczestniczy w ochronie dróg oddechowych, połykaniu, mówieniu i wydalaniu [9]. Pomaga też w wymiotach i tworzy część bariery chroniącej przed cofaniem się treści żołądka do przełyku [10]. Część odnogowa jest jednym z głównych elementów tej bariery na połączeniu przełyku z żołądkiem [11].
Przepona ma także funkcję posturalną: stabilizuje odcinek lędźwiowy kręgosłupa przy obciążeniu [10]. Wiąże się to ze wzrostem ciśnienia w jamie brzusznej przy jej skurczu [9].
Znaczenie kliniczne
Zaburzenia pracy przepony bywają niedoceniane [8]. Mogą wynikać z operacji, urazu, nowotworu albo zakażenia i przybierają postać porażenia, osłabienia albo zwiotczenia, czyli wrodzonego ścieńczenia części mięśnia [8]. Na zdjęciu RTG zwykle widać uniesienie kopuły [8]. Objawami są duszność, gorsza tolerancja wysiłku i zaburzenia snu, ale jednostronne porażenie może nie dawać objawów i wtedy bywa tylko obserwowane [12].
Podrażnienie przepony od strony brzucha albo klatki piersiowej może dawać ból w barku, jak po laparoskopii, gdzie ból szczytu barku jest najbardziej typową dolegliwością [6].
Czkawka to nagłe, mimowolne skurcze przepony i mięśni międzyżebrowych, zakończone gwałtownym zamknięciem głośni [13]. Jej odruch obejmuje receptory obwodowe i pień mózgu [14]. Większość epizodów mija w ciągu 48 godzin [13], a krótkotrwałą czkawkę często przerywają proste manewry fizyczne [15]. Czkawka utrzymująca się dniami lub miesiącami zdarza się rzadko, ale bywa objawem innej choroby; najczęstszą przyczyną jest refluks żołądkowo-przełykowy [14, 15]. Leczenie kieruje się wtedy na chorobę podstawową [14, 15].
Przez rozwór przełykowy narządy jamy brzusznej mogą przemieszczać się do klatki piersiowej, co nazywa się przepukliną rozworu przełykowego [16]. Najczęstsza, wślizgowa przepuklina rozworu przełykowego wiąże się z prawą odnogą przepony, a jej czynnikami ryzyka są wiek i wyższy wskaźnik masy ciała [16]. Rozpoznaje się ją między innymi endoskopowo i radiologicznie, a ciężkie postacie leczy się operacyjnie [16].
Przepona jest też celem ćwiczeń oddechowych przy bólu odcinka lędźwiowego. Trening przepony zmniejszał ból i niesprawność u osób z takim bólem, a lepsze wyniki dawały 2-3 sesje w tygodniu [17]. Powolne, głębokie oddychanie dodane do innego leczenia także może zmniejszać ból kręgosłupa [18], podobnie jak terapia manualna przepony [19].
Przepona ma też znaczenie dla krążenia chłonki (limfy). Ruchy oddechowe zmieniają ciśnienie w klatce piersiowej i brzuchu, a w większości badań oddychanie wpływało na przepływ chłonki w przewodzie piersiowym, największym naczyniu chłonnym ciała [20]. W koncepcji, w której pracuję, gdy ból odcinka lędźwiowego wiąże się z zastojem chłonki, ćwiczenia oddechu przeponowego mogą przynieść korzyść, bo wspierają jej odpływ.
Ćwiczenia oddechowe bada się również w chorobie refluksowej, bo przepona jest mięśniem częściowo zależnym od woli [11]. Przegląd systematyczny z 2023 roku uznał, że mogą one łagodzić objawy u wybranych pacjentów, a wskazanie, u których, wymaga dalszych badań [11].
Najczęstsze pytania
Gdzie jest przepona?
Przepona leży poziomo w poprzek tułowia, między klatką piersiową a jamą brzuszną, i ma kształt dwóch kopuł [1]. Z przodu przyczepia się do wyrostka mieczykowatego mostka, po bokach do dolnych żeber, a z tyłu do górnych kręgów lędźwiowych [1]. Prawa kopuła leży nieco wyżej niż lewa, bo pod nią znajduje się wątroba [2].
Czy przepona może boleć?
Tak, ale podrażnienie przepony często odczuwa się w innym miejscu, zwłaszcza w barku [6]. Czucie z przepony przewodzi nerw przeponowy, który wychodzi z odcinka szyjnego; tak powstaje typowy ból barku po laparoskopii [4, 6]. Duszność, która może wynikać z osłabienia lub porażenia przepony, wymaga diagnostyki lekarskiej, w tym badań obrazowych [8, 12].
Czym są skurcze przepony?
Najbardziej znanym przykładem mimowolnych skurczów przepony jest czkawka, czyli odruch sterowany przez pień mózgu [13, 14]. Zwykle mija w ciągu 48 godzin albo po prostych manewrach [13, 15]. Czkawka trwająca dniami bywa objawem innej choroby, najczęściej refluksu żołądkowo-przełykowego, i wymaga wizyty u lekarza [14].
Powiązane hasła
Źródła
- Shahid Z, Burns B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Diaphragm (Archived). W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 29262082
- Bains KNS, Kashyap S, Lappin SL. Anatomy, Thorax: Diaphragm. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023. PMID: 30137842
- Khadanovich A, Beneš M, Kaiser R, i wsp. Anatomy of the diaphragmatic crura and other paraspinal structures relevant to en-bloc spondylectomy for lumbar spine tumours. Eur Spine J. 2025;34(8):3532-3539. doi:10.1007/s00586-025-08716-0. PMID: 39920319
- Sindou M, Georgoulis G. Cervical nerve root contribution to diaphragm motor innervation revisited via intraoperative clinical and neurophysiological observations. Clin Neurophysiol. 2026;190:2111980. doi:10.1016/j.clinph.2026.2111980. PMID: 42364299
- O'Beirne SL, Chazen JL, Cornman-Homonoff J, i wsp. Association Between Diaphragmatic Paralysis and Ipsilateral Cervical Spondylosis on MRI. Lung. 2019;197(6):727-733. doi:10.1007/s00408-019-00271-y. PMID: 31535202
- Sao CH, Chan-Tiopianco M, Chung KC, i wsp. Pain after laparoscopic surgery: Focus on shoulder-tip pain after gynecological laparoscopic surgery. J Chin Med Assoc. 2019;82(11):819-826. doi:10.1097/JCMA.0000000000000190. PMID: 31517775
- Whitley A, Křeček J, Kachlík D. The inferior phrenic arteries: A systematic review and meta-analysis. Ann Anat. 2021;235:151679. doi:10.1016/j.aanat.2021.151679. PMID: 33516785
- Nason LK, Walker CM, McNeeley MF, i wsp. Imaging of the diaphragm: anatomy and function. Radiographics. 2012;32(2):E51-E70. doi:10.1148/rg.322115127. PMID: 22411950
- Sieck GC, Fogarty MJ. Diaphragm muscle: a pump that can not fail. Physiol Rev. 2025;105(4):2589-2656. doi:10.1152/physrev.00043.2024. PMID: 40643074
- Kocjan J, Adamek M, Gzik-Zroska B, i wsp. Network of breathing. Multifunctional role of the diaphragm: a review. Adv Respir Med. 2017;85(4):224-232. doi:10.5603/ARM.2017.0037. PMID: 28871591
- Zdrhova L, Bitnar P, Balihar K, i wsp. Breathing Exercises in Gastroesophageal Reflux Disease: A Systematic Review. Dysphagia. 2023;38(2):609-621. doi:10.1007/s00455-022-10494-6. PMID: 35842548
- Ricoy J, Rodríguez-Núñez N, Álvarez-Dobaño JM, i wsp. Diaphragmatic dysfunction. Pulmonology. 2019;25(4):223-235. doi:10.1016/j.pulmoe.2018.10.008. PMID: 30509855
- Cole JA, Plewa MC. Singultus. W: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. PMID: 30855813
- Reichenbach ZW, Piech GM, Malik Z. Chronic Hiccups. Curr Treat Options Gastroenterol. 2020;18(1):43-59. doi:10.1007/s11938-020-00273-3. PMID: 31974814
- Steger M, Schneemann M, Fox M. Systemic review: the pathogenesis and pharmacological treatment of hiccups. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(9):1037-1050. doi:10.1111/apt.13374. PMID: 26307025
- Yu HX, Han CS, Xue JR, i wsp. Esophageal hiatal hernia: risk, diagnosis and management. Expert Rev Gastroenterol Hepatol. 2018;12(4):319-329. doi:10.1080/17474124.2018.1441711. PMID: 29451037
- Li HW, Jia C, Yang YX, i wsp. Diaphragmatic Training for Nonspecific Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-analysis. Arch Phys Med Rehabil. 2026;107(9):2579-2589. doi:10.1016/j.apmr.2026.03.001. PMID: 41812784
- Van Wesemael S, Janssens L, Amerijckx C, i wsp. Breathing interventions for spinal pain: A systematic review and meta-analysis. Clin Rehabil. 2025;39(12):1547-1561. doi:10.1177/02692155251382790. PMID: 41099211
- Ma B, Xiangli J, Shi H, i wsp. Diaphragmatic dysfunction and activation interventions for chronic nonspecific low back pain: A systematic review and meta-analysis. J Back Musculoskelet Rehabil. 2026;39(4):1340-1354. doi:10.1177/10538127261418331. PMID: 41662208
- Moazzam S, O'Hagan LA, Clarke AR, i wsp. The physiology of thoracic duct pressure and flow: A review of the literature. Physiol Rep. 2026;14(2):e70742. doi:10.14814/phy2.70742. PMID: 41572961
Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.