Baza wiedzy A-Ż

Baza wiedzy · Stopa i podudzie

Obrzęk limfatyczny

Inne nazwy: lymphoedema, lymphedema, obrzęk chłonny, słoniowacina

Obrzęk limfatyczny (ang. lymphoedema, lymphedema) to przewlekły obrzęk tkanek wynikający z uszkodzenia albo niewydolności naczyń chłonnych. Od zwykłej opuchlizny nóg różni się tym, że z czasem prowadzi do włóknienia skóry i tkanki podskórnej i przestaje ustępować po uniesieniu kończyny.

  • Sprawdziła: Agnieszka, fizjoterapeutka
  • Ostatnia weryfikacja merytoryczna:
  • Opublikowano:
  • Sprawdzenie danych bibliograficznych:
  • Źródła: 18
Ilustracja: Kobieta rozprowadza krem na skórze własnego podudzia podpartego na ręczniku na kanapie
Spis treści (9)
  1. Epidemiologia
  2. Przyczyny i mechanizm
  3. Objawy
  4. Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa
  5. Kiedy pilnie do lekarza
  6. Postępowanie i co mówią badania
  7. Rokowanie
  8. Najczęstsze pytania
  9. Źródła

Epidemiologia

Obrzęk limfatyczny dzieli się na pierwotny, związany z wrodzoną lub genetycznie uwarunkowaną wadą układu chłonnego, i wtórny, wywołany czynnikami spoza tego układu [1]. Postać pierwotna stanowi około 1% wszystkich przypadków; jej częstość przy urodzeniu szacuje się na 1 na 6000 [1]. Częstość obrzęku wtórnego w krajach uprzemysłowionych ocenia się na 0,13-2% populacji [1]. Chorują częściej kobiety, a liczba chorych rośnie z wiekiem [1].

Najczęstszą przyczyną postaci wtórnej jest nowotwór i jego leczenie [1]. Metaanaliza 72 badań z 2013 roku oszacowała, że obrzęk ręki rozwija się u 16,6% kobiet po leczeniu raka piersi, a w badaniach prospektywnych u 21,4% [2]. Po usunięciu węzłów chłonnych pachy występował u 19,9% chorych, a po biopsji węzła wartowniczego u 5,6% [2].

Obrzęk nóg jest częsty po leczeniu innych nowotworów [3]. W metaanalizie 47 badań z 2010 roku (7779 osób) obrzęk wystąpił u 20% osób po leczeniu nowotworów ginekologicznych, u 28% po leczeniu czerniaka w obrębie kończyny dolnej i u 22% po usunięciu węzłów chłonnych miednicy [3]. Usunięcie węzłów w pachwinie prowadzi do obrzęku częściej niż usunięcie węzłów pachowych [1].

Przyczyny i mechanizm

Obrzęk powstaje, gdy ilość płynu przesączającego się z naczyń włosowatych przekracza możliwości jego odprowadzenia przez naczynia chłonne [4]. W obrzęku limfatycznym przyczyną jest długotrwałe uszkodzenie albo niewydolność tego odpływu [1]. Płyn gromadzi się najpierw jako swobodny, a potem wiąże się z substancjami podstawowymi tkanki łącznej, zwłaszcza z kwasem hialuronowym [1]. W zaawansowanych stadiach przybywa tkanki włóknistej i tłuszczowej [1].

Obrzęk pierwotny może być obecny od urodzenia albo ujawnić się później, samodzielnie lub w ramach zespołu wad [5]. Przypuszcza się, że większość przypadków ma podłoże genetyczne, ale mutację wywołującą chorobę udaje się wykryć tylko u około jednej trzeciej chorych [5].

Obrzęk wtórny może wynikać z usunięcia węzłów chłonnych, radioterapii, nowotworu, urazu i blizn, przebytych zakażeń, zaawansowanej przewlekłej niewydolności żylnej oraz otyłości [1]. Ryzyko po leczeniu raka piersi zwiększają rozległa operacja pachy i nadwaga [2]. Przy wskaźniku BMI powyżej 40 kg/m² może rozwinąć się obrzęk związany z samą otyłością [1].

Objawy

Międzynarodowe Towarzystwo Limfologiczne (ISL) wyróżnia cztery stadia [1]:

  • stadium 0 (utajone): obrzęku nie widać, ale może występować uczucie ciężkości lub napięcia [1],
  • stadium I: obrzęk miękki, który zmniejsza się albo ustępuje po uniesieniu kończyny [1],
  • stadium II: obrzęk ze zmianami w tkankach, który po uniesieniu kończyny już nie ustępuje [1],
  • stadium III: twardy, zniekształcający obrzęk, częściowo płatowaty, często z typowymi zmianami skóry [1].

Obrzęk może dotyczyć jednej albo obu kończyn [4]. Charakterystyczna jest zgrubiała, twarda skóra, w której ucisk palcem nie zostawia dołka [4]. Sam obrzęk limfatyczny praktycznie nie powoduje owrzodzeń, które częściej towarzyszą chorobom żył i tętnic [1]. Chorzy opisują też ból i uczucie ciężkości kończyny [6].

Rozpoznanie i diagnostyka różnicowa

W przeglądzie 14 wytycznych 13 zalecało łączną ocenę lekarską, psychologiczną i badanie fizykalne, a za potwierdzenie rozpoznania uznawało różnicę objętości kończyn większą niż 10% [7]. Przy wątpliwościach wykonuje się badania czynności naczyń chłonnych: limfoscyntygrafię, limfografię z zielenią indocyjaninową albo limfografię rezonansu magnetycznego [8].

Klasycznym objawem jest objaw Stemmera: na grzbiecie stopy albo dłoni nie da się ująć skóry w fałd [9]. To najbardziej przydatny objaw w badaniu, choć nie przesądza o rozpoznaniu: bywa dodatni na przykład u osób z otyłością, a ujemny we wczesnym stadium [9, 10]. Obrzęk nogi z prawidłowym badaniem układu chłonnego wynika często z choroby żył [10].

Obrzęk nóg ma wiele innych przyczyn [1, 4]:

  • przewlekła niewydolność żylna, zwykle z obrzękiem nasilającym się w pozycji stojącej i brązowymi przebarwieniami skóry [4],
  • lipedema, czyli symetryczne, bolesne przy ucisku nagromadzenie tkanki tłuszczowej na biodrach i udach, prawie wyłącznie u kobiet, bez pierwotnego uszkodzenia naczyń chłonnych [1],
  • obrzęk w chorobach ogólnoustrojowych, zwykle uogólniony i szybko narastający, w którym ucisk palcem zostawia dołek [4],
  • zakrzepica żył głębokich, która daje obrzęk i ból nogi [11],
  • otyłość, a także obturacyjny bezdech senny, który może powodować obrzęk obu nóg [1, 4].

Kiedy pilnie do lekarza

Pilnej oceny wymagają objawy, które mogą wskazywać na inną albo nakładającą się chorobę:

  • nagły obrzęk jednej nogi, zwłaszcza z bólem łydki: możliwa zakrzepica żył głębokich, lekarz tego samego dnia albo SOR; ryzyko zwiększają czynny nowotwór, niedawna operacja i unieruchomienie [11],
  • duszność, ból w klatce piersiowej lub krwioplucie: możliwa zatorowość płucna, numer 112 [11],
  • zaczerwienienie, ocieplenie i bolesność skóry kończyny, zwłaszcza z gorączką: możliwa róża lub zapalenie tkanki podskórnej, na które obrzęknięte tkanki są szczególnie podatne; lekarz tego samego dnia [1, 12],
  • szybko narastający obrzęk obu nóg albo całego ciała: może wynikać z choroby ogólnoustrojowej, lekarz tego samego lub następnego dnia [4],
  • nowy obrzęk kończyny w trakcie lub po leczeniu nowotworu: trzeba wykluczyć nawrót nowotworu i zakrzepicę, lekarz w ciągu kilku dni [4, 11],
  • nowa zmiana skórna, guzek lub owrzodzenie na kończynie z wieloletnim obrzękiem: do obejrzenia przez lekarza najlepiej w ciągu tygodnia [13].

Postępowanie i co mówią badania

Wytyczne są zgodne co do schematu leczenia: najpierw złożona terapia przeciwobrzękowa (ang. complete decongestive therapy, CDT), a potem samodzielne dbanie o skórę, drenaż wykonywany samemu, ćwiczenia i ucisk [7, 14].

Terapia ma dwie fazy: pierwsza zmniejsza obrzęk, druga utrzymuje efekt [6]. Składają się na nią ręczny drenaż limfatyczny, ucisk bandażami lub wyrobami uciskowymi, pielęgnacja skóry i ćwiczenia [6]. Zasady ucisku opisuje hasło kompresjoterapia. Cała terapia zmniejsza objętość obrzęku [15].

Ręczny drenaż limfatyczny to delikatny masaż, który przesuwa chłonkę w stronę czynnych naczyń chłonnych [6]. Najwięcej zyskują na nim osoby z łagodniejszym obrzękiem, a ból i uczucie ciężkości zmniejszają się u większości leczonych [6].

Presoterapię, czyli mankiety cyklicznie napełniane powietrzem, stosuje się jako uzupełnienie terapii przeciwobrzękowej [16]. Stosowana zapobiegawczo po operacji raka piersi zmniejszała ryzyko pojawienia się obrzęku [17].

Ćwiczenia z oporem są bezpieczne: nie nasilały obrzęku, a mogły go nawet nieco zmniejszać, przy wyraźnym wzroście siły [18]. Ruch pomaga, bo pracujące mięśnie pompują chłonkę.

Otyłość nasila obrzęk, dlatego redukcja masy ciała jest częścią leczenia [1]. Przy obrzęku, który mimo leczenia zachowawczego się nie zmniejsza, rozważa się zabiegi chirurgiczne [8]. Osobom z nawracającym zapaleniem skóry nogi (różą) lekarz może zalecić antybiotyk zapobiegawczo [12].

Rokowanie

Obrzęk limfatyczny jest chorobą przewlekłą [1, 5]. Bez leczenia postępuje, a leczenie zachowawcze u wielu osób go nie usuwa, bo uszkodzonego układu chłonnego nie da się w pełni odtworzyć [1]. Choroba sprzyja zakażeniom i obniża jakość życia, między innymi przez obciążenie psychiczne i konieczność codziennej, wieloletniej pielęgnacji [5]. Mechanizmy długotrwałych dolegliwości opisuje hasło ból przewlekły.

Po leczeniu raka piersi częstość obrzęku rośnie jeszcze przez około 2 lata od operacji [2], więc brak obrzęku zaraz po zabiegu nie wyklucza go później. W badaniu z rocznym okresem obserwacji chore, które po zmniejszeniu obrzęku nosiły rękaw uciskowy szyty na miarę, zwykle utrzymywały efekt [6].

Rzadkim, ale groźnym powikłaniem jest naczyniakomięsak w przewlekle obrzękniętej kończynie (zespół Stewarta-Trevesa) [13]. W przeglądzie 331 opisanych przypadków pojawiał się średnio 14,9 roku po początku obrzęku, a zmarło 53,9% chorych [13].

Najczęstsze pytania

Jakie są stopnie obrzęku limfatycznego?

Według Międzynarodowego Towarzystwa Limfologicznego są cztery [1]. W stadium 0 obrzęku nie widać, choć bywa uczucie ciężkości [1]. W stadium I obrzęk jest miękki i zmniejsza się po uniesieniu kończyny [1]. W stadium II pojawiają się zmiany w tkankach i uniesienie już nie pomaga [1]. Stadium III to twardy, zniekształcający obrzęk ze zmianami skóry [1].

Czym różni się obrzęk limfatyczny od obrzęku lipidowego?

Obrzęk lipidowy (lipedema) jest symetrycznym, bolesnym przy ucisku nagromadzeniem tkanki tłuszczowej, zwykle na biodrach i udach, prawie wyłącznie u kobiet [1]. Naczynia chłonne nie są w nim pierwotnie uszkodzone [1]. Przy dużej otyłości może jednak dołączyć obrzęk limfatyczny, a otyłość bywa przyczyną fałszywie dodatniego objawu Stemmera [1, 9].

Powiązane hasła

Źródła

  1. Brenner E, Hägerling R, Schacht V, i wsp. Definition, Epidemiology and Pathophysiology of Lymphoedema. Cells. 2025;14(24):1955. doi:10.3390/cells14241955. PMID: 41439975
  2. DiSipio T, Rye S, Newman B, i wsp. Incidence of unilateral arm lymphoedema after breast cancer: a systematic review and meta-analysis. Lancet Oncol. 2013;14(6):500-15. doi:10.1016/S1470-2045(13)70076-7. PMID: 23540561
  3. Cormier JN, Askew RL, Mungovan KS, i wsp. Lymphedema beyond breast cancer: a systematic review and meta-analysis of cancer-related secondary lymphedema. Cancer. 2010;116(22):5138-49. doi:10.1002/cncr.25458. PMID: 20665892
  4. Trayes KP, Studdiford JS, Pickle S, i wsp. Edema: diagnosis and management. Am Fam Physician. 2013;88(2):102-10. PMID: 23939641
  5. Brouillard P, Witte MH, Erickson RP, i wsp. Primary lymphoedema. Nat Rev Dis Primers. 2021;7(1):77. doi:10.1038/s41572-021-00309-7. PMID: 34675250
  6. Ezzo J, Manheimer E, McNeely ML, i wsp. Manual lymphatic drainage for lymphedema following breast cancer treatment. Cochrane Database Syst Rev. 2015;2015(5):CD003475. doi:10.1002/14651858.CD003475.pub2. PMID: 25994425
  7. Torgbenu E, Luckett T, Buhagiar MA, i wsp. Guidelines Relevant to Diagnosis, Assessment, and Management of Lymphedema: A Systematic Review. Adv Wound Care (New Rochelle). 2023;12(1):15-27. doi:10.1089/wound.2021.0149. PMID: 35196892
  8. Will P, Dragu A, Zuther J, i wsp. Evidenz der modernen Diagnostik, der konservativen und chirurgischen Therapie des sekundären Lymphödems [Evidence of modern diagnostic, conservative, and surgical therapy of secondary lymphoedema]. Handchir Mikrochir Plast Chir. 2024;56(4):291-300. doi:10.1055/a-2322-1325. PMID: 38914123
  9. Goss JA, Greene AK. Sensitivity and Specificity of the Stemmer Sign for Lymphedema: A Clinical Lymphoscintigraphic Study. Plast Reconstr Surg Glob Open. 2019;7(6):e2295. doi:10.1097/GOX.0000000000002295. PMID: 31624689
  10. Jayaraj A, Raju S, May C, i wsp. The diagnostic unreliability of classic physical signs of lymphedema. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2019;7(6):890-897. doi:10.1016/j.jvsv.2019.04.013. PMID: 31281100
  11. National Institute for Health and Care Excellence. Venous thromboembolic diseases: diagnosis, management and thrombophilia testing (NG158). 2020, aktualizacja 2023. https://www.nice.org.uk/guidance/ng158
  12. Dalal A, Eskin-Schwartz M, Mimouni D, i wsp. Interventions for the prevention of recurrent erysipelas and cellulitis. Cochrane Database Syst Rev. 2017;6(6):CD009758. doi:10.1002/14651858.CD009758.pub2. PMID: 28631307
  13. Kim PJ, Mufti A, Sachdeva M, i wsp. Stewart-Treves syndrome and other cutaneous malignancies in the context of chronic lymphedema: a systematic review. Int J Dermatol. 2022;61(1):62-70. doi:10.1111/ijd.15736. PMID: 34196958
  14. Executive Committee of the International Society of Lymphology. The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document of The International Society of Lymphology. Lymphology. 2023;56(4):133-151. PMID: 39207406
  15. Gilchrist L, Levenhagen K, Davies CC, i wsp. Effectiveness of complete decongestive therapy for upper extremity breast cancer-related lymphedema: a review of systematic reviews. Med Oncol. 2024;41(11):297. doi:10.1007/s12032-024-02421-6. PMID: 39438358
  16. Yao M, Peng P, Ding X, i wsp. Comparison of Intermittent Pneumatic Compression Pump as Adjunct to Decongestive Lymphatic Therapy against Decongestive Therapy Alone for Upper Limb Lymphedema after Breast Cancer Surgery: A Systematic Review and Meta-Analysis. Breast Care (Basel). 2024;19(3):155-164. doi:10.1159/000538940. PMID: 38894955
  17. Su L, Huang H, Tong Y, i wsp. Intermittent pneumatic compression devices for the prevention and treatment of breast cancer-related lymphedema-a systematic review and meta-analysis. Support Care Cancer. 2025;33(12):1113. doi:10.1007/s00520-025-10159-8. PMID: 41272206
  18. Hasenoehrl T, Palma S, Ramazanova D, i wsp. Resistance exercise and breast cancer-related lymphedema-a systematic review update and meta-analysis. Support Care Cancer. 2020;28(8):3593-3603. doi:10.1007/s00520-020-05521-x. PMID: 32415386

Hasło ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Opisuje stan wiedzy z dnia ostatniej aktualizacji; każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.

Bibliografia pozwala dotrzeć do wykorzystanych źródeł. O autorce.

Rezerwacja wizyty (otwiera się w nowej karcie) Zadzwoń