Metody · 11 min czytania
Hirudoterapia, czyli leczenie pijawkami: wskazania i przeciwwskazania
Hirudoterapia, czyli terapia pijawkami: co zawiera ślina pijawek lekarskich, przy jakich dolegliwościach je badano i kiedy zabiegu się nie robi.
Opublikowano

W skrócie
- W hirudoterapii przystawia się do skóry jedną albo kilka pijawek lekarskich, a działać ma ślina wydzielana przez nie podczas ssania [1].
- W wydzielinie ślinowej pijawki Hirudo verbana zidentyfikowano 344 białka [6], a ponad 20 substancji opisano razem z ich działaniem, między innymi hirudynę, która hamuje krzepnięcie krwi [1].
- Badano ją przy bólu kolana w chorobie zwyrodnieniowej, a także przy zwyrodnieniu stawu u podstawy kciuka, łokciu tenisisty i przewlekłym bólu odcinka lędźwiowego [3, 12, 7, 8].
- Zabiegu nie wykonuje się między innymi przy hemofilii, nasilonej anemii, w ciąży i podczas karmienia piersią [4].
- Każda pijawka jest używana tylko raz [1].
Spis treści (9)
- Co to jest hirudoterapia, czyli leczenie pijawkami
- Jakie pijawki stosuje się w hirudoterapii
- Co zawiera ślina pijawki lekarskiej
- Przy jakich dolegliwościach stosuje się pijawki: wskazania do hirudoterapii
- Jakie są przeciwwskazania do hirudoterapii
- Jakie skutki uboczne może mieć zabieg
- Jak pracuję z hirudoterapią w gabinecie
- Najczęstsze pytania
- Źródła
Hirudoterapia medyczna, czyli terapia pijawkami, to przystawianie pijawek lekarskich do skóry w wybranym miejscu po to, żeby do tkanek trafiła ślina, którą pijawka wydziela podczas ssania krwi [1]. W badaniach klinicznych sprawdzano ją między innymi przy bólu w chorobie zwyrodnieniowej kolana [2, 3]. Do zabiegu istnieją przeciwwskazania, dlatego kwalifikacja obejmuje wywiad i wyniki badań krwi.
Co to jest hirudoterapia, czyli leczenie pijawkami
Hirudoterapia, nazywana też terapią pijawką lekarską, to metoda z grupy medycyny komplementarnej. Jedną albo kilka pijawek przystawia się do skóry w okolicy objętej dolegliwością. Celem jest wykorzystanie śliny, którą pijawka wprowadza do tkanek, gdy ssie krew [1].
Terapia pijawkowa ma własny kod w Międzynarodowej Klasyfikacji Procedur Medycznych ICD-9 PL: to procedura 99.991 [11].
Pijawki stosowano w medycynie przez stulecia. Pierwsze zapisy pochodzą ze starożytnego Egiptu, a w Europie metoda była najpopularniejsza w XVII wieku. W XX wieku zainteresowanie nią spadło, a w ostatnich dziesięcioleciach wróciła jako przedmiot badań naukowych [1].
We współczesnej medycynie pijawki mają też zastosowanie szpitalne. Od lat 60. XX wieku używa się ich w chirurgii plastycznej i rekonstrukcyjnej, gdy w przeszczepionym płacie skóry albo przyszytym palcu zalega krew żylna. W 2004 roku amerykańska agencja FDA dopuściła pijawki lekarskie do takiego użycia jako wyrób medyczny [4].
Jakie pijawki stosuje się w hirudoterapii
Pijawki to pierścienice żyjące w wodzie słodkiej. Przednia przyssawka kryje trzy szczęki z drobnymi ząbkami, którymi pijawka nacina skórę [1]. Ślad po przystawieniu ma przez to charakterystyczny kształt litery Y [4].
Znanych jest ponad 600 gatunków pijawek, ale w leczeniu wykorzystuje się tylko kilka [1]. Najczęściej wymieniana jest **pijawka lekarska, *Hirudo medicinalis*** [1].
W gabinecie używam pijawek Hirudo verbana. Pochodzą z hodowli laboratoryjnej, a pijawki używane w gabinecie posiadają certyfikat, czyli świadectwo pochodzenia. Pijawki do zabiegów powinny pochodzić z uznanych hodowli; osobników odłowionych w naturze się nie stosuje [4].
Co zawiera ślina pijawki lekarskiej
Pijawka wysysa krew, ale osocze wydala już w trakcie ssania i jeszcze przez 4-6 dni po nim [9]. W jej przewodzie pokarmowym zostają więc głównie krwinki, czyli składniki morfotyczne krwi [9].
Żeby się najeść, pijawka musi przeciąć skórę, zahamować krzepnięcie krwi w ranie i pozostać niezauważona. Umożliwiają to substancje zawarte w jej ślinie, które trafiają do rany przez drobne ujścia w szczękach [5].
W wydzielinie pijawek wykryto ponad 100 białek, a ponad 20 substancji zidentyfikowano razem z ich sposobem działania [1]. Nowsze badanie z użyciem metod genetycznych i proteomicznych znalazło w wydzielinie ślinowej Hirudo verbana 344 białka, więcej niż u dwóch pokrewnych gatunków, a wiele z nich to składniki wcześniej nieznane [6].
Opisane substancje dzieli się na grupy według działania [1]:
- przeciwkrzepliwe: hirudyna, która wiąże trombinę, inhibitor czynnika Xa i destabilaza [1],
- hamujące zlepianie się płytek krwi: saratyna, kalina, apyraza i dekorsyna [1],
- przeciwbólowe i przeciwzapalne: między innymi antystazyna, hirustazyna, eglina C, bdeliny i bdellastazyna [1],
- rozkładające tkankę łączną: hialuronidaza i kolagenaza, które ułatwiają przenikanie pozostałych składników w głąb tkanek [1],
- zwiększające przepływ krwi: acetylocholina i substancje podobne do histaminy [1],
- przeciwbakteryjne: między innymi destabilaza i chloromycetyna [1].
Ciekawostką jest destabilaza: ten sam enzym trafia do grupy przeciwkrzepliwej i do grupy przeciwbakteryjnej [1]. Ślinie pijawki przypisuje się też działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, dzięki któremu żywiciel nie zauważa ukąszenia [1].
Oprócz śliny znaczenie ma samo krwawienie. Jedna pijawka wypija podczas zabiegu od 5 do 15 ml krwi, a ranka może się sączyć jeszcze do 24 godzin po jej odpadnięciu [4].
Przy jakich dolegliwościach stosuje się pijawki: wskazania do hirudoterapii
Przegląd z 2017 roku wymienia jako główne wskazania [1]:
- choroby stawów, takie jak choroba zwyrodnieniowa i zapalenie nadkłykcia (łokieć tenisisty),
- choroby żył kończyn i zespół pozakrzepowy, czyli przewlekłe dolegliwości nogi po zakrzepicy,
- krwiaki tkanek miękkich i wybroczyny,
- chirurgię płatów skórnych i przyszywanie odciętych części ciała.
W gabinecie fizjoterapii znaczenie mają przede wszystkim dolegliwości stawów, ścięgien i mięśni. Przegląd opisuje też badania nad hirudoterapią przy chorobach zapalnych i w zmniejszaniu bólu w chorobie zwyrodnieniowej [1].
Metaanalizy doczekała się choroba zwyrodnieniowa kolana [3]. W jednym z badań z losowym doborem grup jednorazowe przystawienie od 4 do 6 pijawek porównano z 28-dniowym stosowaniem żelu z diklofenakiem [2]. Po 7 dniach ból w grupie pijawek był wyraźnie mniejszy, a różnica w sprawności i sztywności stawu utrzymywała się do końca badania, czyli do 91. dnia [2].
Przegląd systematyczny z metaanalizą objął cztery badania z udziałem 237 osób z chorobą zwyrodnieniową kolana [3]. Autorzy ocenili dowody na zmniejszenie bólu, poprawę sprawności i mniejszą sztywność stawu jako umiarkowane do mocnych i nie odnotowali poważnych zdarzeń niepożądanych [3].
Badania z losowym doborem grup dotyczą też innych dolegliwości:
- choroba zwyrodnieniowa stawu u podstawy kciuka: u 32 kobiet jednorazowe przystawienie 2-3 pijawek zmniejszyło ból po 7 dniach wyraźnie bardziej niż 30-dniowe stosowanie żelu z diklofenakiem; przewaga rosła do 60. dnia, a poprawiły się też sprawność ręki, siła chwytu i jakość życia [12],
- przewlekły łokieć tenisisty: jednorazowy zabieg z użyciem od 2 do 4 pijawek zmniejszył ból po 7 dniach bardziej niż żel z diklofenakiem [7],
- przewlekły ból odcinka lędźwiowego: po jednym zabiegu z użyciem od 4 do 7 pijawek ból po 28 dniach był mniejszy niż w grupie porównawczej [8].
Jakie są przeciwwskazania do hirudoterapii
Zabieg wiąże się z utratą niewielkiej ilości krwi i przerwaniem ciągłości skóry. Do zabiegu pijawką lekarską istnieją więc przeciwwskazania bezwzględne i względne. Poniżej wymieniam te, które stosuję w gabinecie.
Przy przeciwwskazaniach bezwzględnych zabiegu nie wykonuję:
- ciąża,
- hemofilia,
- choroba nowotworowa,
- bąblowica,
- anemia z hemoglobiną poniżej 10 g/dl.
Przeciwwskazanie względne oznacza, że decyzję podejmuję po wywiadzie i ocenie wyników badań krwi. Dotyczy to sytuacji związanych z krwią i krążeniem:
- przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych (antykoagulantów),
- niskie ciśnienie tętnicze, poniżej 80/60 mm Hg,
- anemia z hemoglobiną poniżej 12 g/dl,
- zakrzepica żył głębokich,
- trwająca miesiączka.
Do przeciwwskazań względnych należą też:
- alergia na ukąszenia owadów, jeśli zdarzył się po nich wstrząs anafilaktyczny,
- karmienie piersią,
- nadżerkowe zapalenie błony śluzowej żołądka i krwawienia z przewodu pokarmowego,
- choroby psychiczne.
Zalecenia opisujące stosowanie pijawek wymieniają także leki immunosupresyjne, preparaty z miłorzębu japońskiego, posocznicę i niewyrównane choroby wątroby [4]. Inny przegląd dodaje do listy dializy, chemioterapię i radioterapię [1].
Dlatego przed zabiegiem pytam o wszystkie choroby, leki i suplementy. Żadnego leku nie odstawiaj na własną rękę, żeby „móc przyjść na pijawki”: o lekach decyduje lekarz, który je przepisał.
Jakie skutki uboczne może mieć zabieg
Najczęstszym skutkiem ubocznym jest miejscowy świąd w okolicy ranki. W zaleceniach opisano go u 37 do 75 procent osób; trwa od kilku godzin do 3 dni [4]. Do najczęstszych należy też krwawienie w miejscu przystawienia [1].
Rzadziej zdarzają się inne reakcje:
- powiększenie i bolesność okolicznych węzłów chłonnych z niewielkim obrzękiem i stanem podgorączkowym, opisywane u 6 do 13 procent osób, zwykle po trzech lub czterech zabiegach [4],
- zasłabnięcie albo spadek ciśnienia przy zmianie pozycji, głównie u osób starszych [4],
- reakcja alergiczna skóry, bardzo rzadko [4],
- zakażenie bakteriami z rodzaju Aeromonas, które żyją w przewodzie pokarmowym pijawki; przy zabiegach na nieuszkodzonej skórze jest ono skrajnie rzadkie [4].
Ryzyko zasłabnięcia biorę pod uwagę u osób, które mają problemy z ciśnieniem tętniczym. Proszę też, żeby w dniu zabiegu nie pić kawy ani napojów energetycznych.
Bakterie Aeromonas nie są związane wyłącznie z pijawkami. Występują powszechnie w wodach słodkich, między innymi w rzekach, jeziorach i stawach, a także w wodzie pitnej [10].
Po odpadnięciu pijawki zostaje ranka w kształcie litery Y [4]. To, czy po zagojeniu zostanie ślad, zależy od tego, jak ranka się goi i jak ją pielęgnujesz.
Ze względu na ryzyko przeniesienia chorób przez krew ponowne użycie pijawki jest zabronione [1]. Po zabiegu pijawkę uśmierca się w alkoholu i usuwa jako odpad biologiczny [4].
Jak pracuję z hirudoterapią w gabinecie
Kwalifikacja do zabiegu to wywiad i wyniki badań krwi. W wywiadzie pytam o choroby, leki i suplementy, a przed pierwszym zabiegiem proszę o badania krwi. Ich listę i to, jak świeże mają być wyniki, opisuję w osobnym wpisie o tym, jak przygotować się do hirudoterapii.
Zabieg nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza.
Najczęstsze pytania
Czy przystawienie pijawki boli?
Ukąszenie pijawki odczuwa się jako szczypanie, najwyraźniej w pierwszych minutach po przystawieniu. Ślina pijawki zawiera substancje, które tłumią reakcje organizmu na ukąszenie, w tym ból i obrzęk, bo dzięki temu pijawka może ssać niezauważona [5]. Odczucia są jednak indywidualne.
Ile krwi wypija jedna pijawka?
Jedna pijawka wypija podczas zabiegu od 5 do 15 ml krwi, a ssanie trwa od 30 do 90 minut [4]. Trzeba doliczyć krew, która sączy się z ranki po odpadnięciu pijawki, nawet do 24 godzin [4]. Z tego powodu zabiegu nie wykonuje się u osób z nasiloną anemią i zaburzeniami krzepnięcia.
Czy pijawki używa się więcej niż raz?
Nie. Każda pijawka jest używana tylko jeden raz i u jednej osoby, bo ponowne użycie groziłoby przeniesieniem chorób przez krew [1]. Po zabiegu pijawkę uśmierca się w alkoholu i usuwa jako odpad biologiczny [4].
Czy po pijawkach zostają ślady?
Na początku zostaje ranka w kształcie litery Y, a skóra wokół niej może swędzieć od kilku godzin do 3 dni [4]. Czy po zagojeniu będzie widać ślad, zależy od gojenia i pielęgnacji ranki. Zalecenia po zabiegu omawiam na wizycie.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje wizyty u fizjoterapeuty ani konsultacji lekarskiej. Każdy ból wymaga indywidualnej oceny. Treść nie jest poradą medyczną, a autorka nie odpowiada za jej nieprawidłową interpretację ani za skutki samodzielnego stosowania opisanych zaleceń. Jeśli ból się nasila, nie mija albo towarzyszą mu inne niepokojące objawy, skonsultuj się z lekarzem; w nagłej sytuacji dzwoń pod 112.
Źródła
- Sig AK, Guney M, Uskudar Guclu A, Ozmen E. Medicinal leech therapy-an overall perspective. Integr Med Res. 2017;6(4):337-343. doi:10.1016/j.imr.2017.08.001. PMID: 29296560
- Michalsen A, Klotz S, Lüdtke R, Moebus S, Spahn G, Dobos GJ. Effectiveness of leech therapy in osteoarthritis of the knee: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2003;139(9):724-730. doi:10.7326/0003-4819-139-9-200311040-00006. PMID: 14597456
- Lauche R, Cramer H, Langhorst J, Dobos G. A systematic review and meta-analysis of medical leech therapy for osteoarthritis of the knee. Clin J Pain. 2014;30(1):63-72. doi:10.1097/AJP.0b013e31828440ce. PMID: 23446069
- Mumcuoglu KY. Recommendations for the use of leeches in reconstructive plastic surgery. Evid Based Complement Alternat Med. 2014;2014:205929. doi:10.1155/2014/205929. PMID: 24653746
- Hildebrandt JP, Lemke S. Small bite, large impact-saliva and salivary molecules in the medicinal leech, Hirudo medicinalis. Naturwissenschaften. 2011;98(12):995-1008. doi:10.1007/s00114-011-0859-z. PMID: 22069059
- Babenko VV, Podgorny OV, Manuvera VA, Kasianov AS, Manolov AI, Grafskaia EN, i in. Draft genome sequences of Hirudo medicinalis and salivary transcriptome of three closely related medicinal leeches. BMC Genomics. 2020;21(1):331. doi:10.1186/s12864-020-6748-0. PMID: 32349672
- Bäcker M, Lüdtke R, Afra D, Cesur O, Langhorst J, Fink M, Bachmann J, Dobos GJ, Michalsen A. Effectiveness of leech therapy in chronic lateral epicondylitis: a randomized controlled trial. Clin J Pain. 2011;27(5):442-447. doi:10.1097/AJP.0b013e318208c95b. PMID: 21368667
- Hohmann CD, Stange R, Steckhan N, Robens S, Ostermann T, Paetow A, Michalsen A. The Effectiveness of Leech Therapy in Chronic Low Back Pain. Dtsch Arztebl Int. 2018;115(47):785-792. doi:10.3238/arztebl.2018.0785. PMID: 30636672
- Lent CM, Fliegner KH, Freedman E, Dickinson MH. Ingestive behaviour and physiology of the medicinal leech. J Exp Biol. 1988;137:513-527. doi:10.1242/jeb.137.1.513. PMID: 3209972
- Janda JM, Abbott SL. The genus Aeromonas: taxonomy, pathogenicity, and infection. Clin Microbiol Rev. 2010;23(1):35-73. doi:10.1128/CMR.00039-09. PMID: 20065325
- Słownik ICD-9 PL, Słowniki dla Świadczeniodawcy. Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Międzynarodowa Klasyfikacja Procedur Medycznych ICD-9 PL, wersja 5.87, kod 99.991 „Terapia pijawkowa”. https://www.nfz.gov.pl/dla-swiadczeniodawcy/slowniki/pliki-icd-9-pl/
- Michalsen A, Lüdtke R, Cesur Ö, Afra D, Musial F, Baecker M, Fink M, Dobos GJ. Effectiveness of leech therapy in women with symptomatic arthrosis of the first carpometacarpal joint: a randomized controlled trial. Pain. 2008;137(2):452-459. doi:10.1016/j.pain.2008.03.012. PMID: 18407413
